Ka Roger

05ed

Rogelio Lunasco Ordoñez (September 24, 1940 – May 19, 2016) (Larawan kagandahang loob ng Pinoyweekly.org)

Mayo 19, 2016 nang malagutan ng hininga ang makabayang propesor, manunudling, makata, kuwentista, at peryodista na si Rogelio Lunasco Ordoñez. Ama kung ituring ko siya. Kagaya rin ng pagturing ko kina Ave Perez Jacob, na pumanaw noong ika-8 ng Hunyo, 2015, at Bayani S. Abadilla, na sumakabilang buhay naman noong ika-14 ng Mayo, 2008–na pawang mga kaibigan niya, sa unibersidad man, sa pasulatan man, o sa pakikibaka man sa pagpapalaya ng sambayanan mula sa pagtanikala ng tinaguriang tatlong salot–imperyalismo, burukrata kapitalismo, at piyudalismo–na, noon pa man, ay siyang sumisikil at kumikitil sa pag-asa ng bayan na maging malaya at magkaroon ng pagkakapantay-pantay. Continue reading

Ngayong maulang gabi, susulat ako ng tula ng dalamhati – hindi ng pamamaalam

Alexander Martin C. Remollino (Agosto 6, 1977 - Setyembre 3, 2010) - makabayang makata at peryodista

Sa alaala ni Alexander Martin C. Remollino (Agosto 6, 1977 – Setyembre 3, 2010)

Sa gabing maulan
at nagtatago ang buwan
sa mga alapaap
ay tutula ako ng tula ng dalamhati
subalit hindi ng pamamaalam

sapagkat ang yapos at kilik
ng hanging malamig
na humahaplos sa mga talahib –
kagaya ng mga damo sa kaparangan
kung saan nasaksihan nila ang iyong kadakilaan
ay pagpapaalaalang hindi ka lumayo
bagkus, naririyan ka lamang.

at muling makikita ka
sa bawat ngiti at tangis ng masa
sa bawat igik at hagikhik ng balana
sa bawat tangis at ngiti ng sanggol na kalong ng ina
ay makikita kita…

sa bawat demonstrasyon at piketlayn ng obrero at obrera
sa bawat pakikibaka’t pagsulong ng magsasaka
sa bawat gabi ng kapayapaan at digmaan
sa bawat putok ng baril at kanyon dahil sa Digmang Bayan
sa bawat pag-aaral ng galaw at daloy ng lipunan
sa bawat pagkakaisa’t tunggalian
ay makikita kita.

Kaya nga ngayong gabing masinsin
ang patak ng ulan sa aking bubungan
at habang nagtatago ang buwan
sa mga alapaap
ay tutula ako ng tula ng dalamhati
ngunit hindi ng pamamaalam

dahil nababatid ko, nababatid kong
ang kagaya mong nagmahal
at umibig nang tapat sa masa at Bayan
ay nagiging imortal
at hindi kailanman mamamaalam —
lagi ka lamang naririyan, nagmamasid
sa bawat tagumpay at kabiguan
ng masang iyong pinaglingkuran.

at ngayong gabi,
habang nagtatago ang buwan
at maging ang nagkikislapang mga bituin
susulat ako ng tula ng dalamhati
subalit hinding-hindi ako sa iyo
mamamaalam at hihintayin kita sa sabana
at sa pithaya ng Internasyunal
ay yayakapin kita sa pulang bukangliwayway!

Kundiman: higit pa sa awit ng pag-ibig

HINDI LAMANG awiting lipos ng pag-ibig, may ginampanang mahalagang papel sa himagsikang Pilipino noong 1896 ang kundiman (cundiman sa lumang baybay).

Nagmula sa lalawigan ng Batangas, ang kundiman ay isang uri ng awitin ng pag-ibig na ipinakikilala ng malamyos, maaliw-iw, at mabanayad na himig.

Sabi nga ng mananalaysay na si Teodoro Agoncillo (1912 – 1985), katutubo sa Pilipinas ang kundiman at walang bahid ni isang hibla ng kulturang Espanyol dahil bago pa man lumunsad ang mananakop ng Krus at Espada sa baybaying Pilipino, ay naririyan na ang mga awiting iyan, gaya nang nasusulat sa ibaba:

Hayo na’t dimugin ang bato mong puso
Sa pait ng aking luhang tumutulo,
Nang ang mailap mong awa’y nang umamo
Sa walang hangganang tapat kong pagsuyo.

Mula sa History of the Filipino People (1990), p. 57

Sa panahon ng paghihimagsik laban sa mga Espanyol, at bago pa ito maging parang apoy na lumaganap sa iba’t ibang bahagi ng lupain, ang matatamis na liriko ng kundiman ay tila naging isang kumot na nagkubli sa nag-aalab na damdamin ng inaaping mga indio.

Si José P. Rizal, na siya nating pambansang bayani’y sumulat ng isa sa pinakamagagandang kundiman sa panahon ng nagaapoy na pingkian sa pagitan ng mananakop at nang sinasakop, na sa dakong huli’y nagsimula nang pumiglas:

Tunay ngayong umid yaring diwa at puso
Ang bayan palibhasa’y api, lupig at sumuko.
Sa kapabayaan ng nagturong puno
Paglaya’y nawala, ligaya’y naglaho!

Datapuwa’t muling sisikat ang maligayang araw
Pilit na maliligtas ang inaping bayan
Magbabalik man din at laging sisikat
Ang ngalang Tagalog sa sandaigdigan!

Ibubuhos namin ang dugo’y ibabaha
Ng matubos lamang ang sa Amang Lupa!
Hanggang ‘di sumapit ang panahong tadhana
Sinta ay tatahimik, tutuloy ang nasa!
Sinta ay tatahimik at tutuloy ang nasa!
O Bayan kong mahal
Sintang Filipinas!

Nalathala sa isang kabanata ng Noli Me Tangere

Sinasabi rin sa kasaysayan na sa panahong nagpupulong ang mga katipunero, sina Melchora Aquino at mga kasama’y umaawit ng mga kundiman at awiting bayan para hindi mapagtanto ng mga Espanyol ang tunay na nagaganap sa loob ng tahanan.

Ang naging pinakakilalang kundiman sa panahon ng Himagsikang Katipunero ay ang Jocelynang Baliwag, na inialay kay Josefa ‘Pepita’ Tiongson y Lara, na taga-Baliwag, Bulakan—ang pinakasagisag ng Bayang Pilipinas, na bagaman matamis magmahal ay labis ang lumbay:

P– Pinopoong sinta, niring calolowa
Nacacawangis mo’y mabangong sampaga
Dalisay sa linis, dakila sa ganda
Matimyas na bucal ng madlang ligaya.

E– Edeng maligayang kinaloclocan
Ng galak at tuwang catamis-tamisan
Hada cang maningning na ang matunghaya’y
Masamyong bulaclac agad sumisical.

P– Pinananaligan niring aking dibdib
Na sa paglalayag sa dagat ng sakit
‘Di mo babayaang malunod sa hapis
Sa pagcabagabag co’y icaw ang sasagip.

I– Icaw na nga ang lunas sa aking dalita
Tanging magliligtas sa niluha-luha
Bunying binibining sinucuang cusa
Niring catawohang nangayupapa.

T– Tanggapin ang aking wagas na pag-ibig
Marubdob na ningas na taglay sa dibdib
Sa buhay na ito’y walang nilalangit
Cung hindi ikaw lamang, ilaw niring isip.

A– At sa cawacasa’y ang kapamanhikan
Tumbasan mo yaring pagsintang dalisay
Alalahanin mong cung ‘di cahabagan
Iyong lalasunin ang aba cong buhay.

Liriko mula sa Wikipedia, 2010

Kaya nga, hindi maitatatwang hindi lamang humihiwa sa puso ang kundiman, kundi nagpapaalab ito ng kakaibang pagmamahal, alalaong baga’y ang pagmamahal sa Inang Bayan, na kumbaga kay Jose Corazon de Jesus ay bayang sakdal dilag (Mula sa Bayan Ko, 1929).

MIRRORS: Looking at the Face of Injustice in the Philippines

Thoughts on Fact Sheet 43: an exhibit for the honor of the Morong 43

According to the revolutionary leader and poet Mao Zedong, “All dark forces, which endanger the masses of the people, must be exposed…”[1]

Upholding the progressive tradition in art and literature, these very words of the famous revolutionary Chinese leader, had emboldened the 43 artists to expose the injustice and terror plaguing the Filipino society today.

XL Ysulat Fuentes, Cleng Yu Julue, Tilde Acuna,  Aye Sarapuddin, Maricon Mendez, Brian Lee, Richelle De Cruz, Rustum Casia, Mikel Mozo, J. Luna, Bjorn Calleja, Mica Cabildo, Maan de Loyola, AJ Tolentino, JL Burgos, Marika B. Constantino, Mimi Tecson, Wes Valenzuela, Ray Zapanta, Zeus Bascon, Con Cabrera, Bobert Elyas, Leonilo Doloricon, Kiri Dalena, Bobby Balingit, Che Marty, Vincent Silarde, Bong de Leon, Aerosmith Masa, Teta Tulay, Mean Batas, Thrianne Gellido, Recci Bacolor, J. Pacena, Don Djerassi Delmacio, and Pau Reyes have made their canvases testimonies of how the State had become an apparatus of fascism and terror.

The State, the one supposedly safeguarding the rights and welfare of the people had become a monster that savagely devouring the freedom and liberty of its very people.

***

Last February 5, 43 people were stripped off their freedom. They are health workers, working closely with the masses of the people, especially in those far flung areas wherein health and medical services are scarce or closer to none.

In the spirit of genuine volunteerism, they have devoted themselves taking care of indigent patients for a minimal or no fees at all.

However, on that fateful day of February 5, they were all arrested, tortured, incarcerated and for a time, held incommunicado. They were accused of being rebels, enemies of the state because of their dedicated and genuine services to the masa.

Aside from being doctors, midwives, nurses and health care aides, they are mothers, fathers, husbands, wives, brothers, and sisters, too.

“All the dark forces harming the masses of the people must be exposed and all the revolutionary struggles of the masses of the people must be extolled; this is the fundamental task of revolutionary writers and artists.” – Mao Zedong, 1942

On that very moment that they have been captured (read: abducted) by the military and the police, they have left in their homes little children, needed to be fed and taken care of. They have also left husbands and wives, mothers and sisters, brothers and fathers, lonely.

Because of their imprisonment, they have been deprived of their freedom being mothers, fathers, brothers, sisters, husbands and wives for their families: a gross violation of the 1987 Constitution, which states that the State should be the one taking care of the families, keeping it intact, being the primary unit of this society.[2]

***

For this reviewer, the works in exhibit are but the manifestations of the struggles and conflicts that are happening inside the Philippine society and any other societies where different classes, with different interests, exist.

As V. I. Lenin states:

…in any given society the strivings of some of its members conflict with the strivings of others, that social life if full of contradictions, that history discloses a struggle between nations and societies as well as within nations and societies…[3]

In the Philippines, the conflict is between the landlord and the bourgeoisie comprador class, and the working class like of the Morong 43.

Though they were doctors and nurses and midwives, their labor had been reduced into ordinary labor, therefore being deprived of all the privileges and benefits of their profession.

However, because of the spirit of genuine volunteerism and love for their countrymen, they have decided to serve the marginalized. But the State did not like that for their genuine love and service for the masses had crystallized and concretized the inutility and inability of the State to provide the necessary social services to its people.

Thereby, the State forces have decided to repress and oppress them by accusing them as dissenters and at the end, filing legal charges against them and incarcerating them.

But this is not new to a government being run by the elite, oppressive class. It is its very nature, social observers say.

As one is moving from canvas to canvas, the spectator can reaffirm the truthfulness of the observations of socialist thinkers, the likes of Louis Althusser, who said that

The State apparatus, which defines as a force of repressive execution and intervention ‘in the interests of the ruling classes’ in the class struggle conducted by the bourgeoisie and its allies against the proletariat (working or the repressed class – information supplied by the author), is quite certainly the State, and quite certainly defines its basic ‘function.’[4]

If we will to define or explain this fact clearly, it can be reduced into a few words: The State is actually a vehicle of terror and has a very violent nature that it uses its apparatuses—the armed forces, the courts and the different departments and agencies under its wing—in suppressing its people in order to preserve the social order where the elite or the bourgeoisie class benefit from.

As Althusser explains it:

The role of the repressive State apparatuses, insofar as it is a repressive apparatus, consists essentially in securing by force (physical or otherwise) the political conditions of the reproduction of relations of productions which are in the last resort relations of exploitation. (First italics supplied by the author).[5]

Furthermore,

Not only does the State apparatus contribute generously, to its own reproduction (the capitalist State[a] contains political dynasties, military dynasties, etc.), but also and above all, the State apparatus secures by repression (from the most brutal physical force, via mere administrative commands and interdictions, to open and tacit censorship) the political conditions for the action of the Ideological State Apparatuses.[6]

***

If we are to assess the works of the participants of this new edition of Fact Sheet, the 43 artists had been successfully in communicating or exposing to their audience the evils existing in the Philippine society today, mostly perpetrated by the managers of the State themselves.

They (the artworks) have “mirrored” exactly how the government has been repressing its people, as a reaction to the people’s clamor for genuine change and for their legitimate demand of adequate and quality social services such as health and education.

Moreover, the works have successfully given a face to the so-called violations of the universal and specific rights, not only of the Morong 43 that served as the primary subject of the exhibit, but the Filipino nation as a whole.

On the last note, let everyone—every spectator—reflect on each “mirror” hanging on the walls of the exhibition area and to examine the facts being reflected in there and assess if they do really replicate the events happening in the Philippine society today or this is just a bunch of propaganda. And everybody must say, Amen.

BIBLIOGRAPHY:

Althusser, Louis. Lenin and Philosophy and Other Essays. New York: Monthly Review Press, 1971.

Fremantle, Anne (Ed.) Mao Zedong’s Talks at the Yenan Forum on Art and Literature on Mao Tse-tung: An Anthology of His Writings. New York: Mentor Books, 1962.

Chan-Robles Law Office Online. The 1987 Philippine Constitution (electronic copy), 1998. Accessed, 16 June 2010.

Lenin, V. I. Introduction to Marx, Engels, Marxism. New York: International Publishers, 1987.


End Note:

[1] Fremantle, Anne. (Ed.) Talks at the Yenan Forum on Art and Literature on Mao Tse-tung: An Anthology of His Writings (New York: Mentor Books, 1962), p. 260

[2] Article II, Sec. 12, 1987 Philippine Constitution, on Chan-Robles online, http://www.chanrobles.com/article2.htm, retrieved on 16 June 2010

[3] V. I. Lenin, Introduction to Marx, Engels, Marxism, (New York: International Publishers)  1987, p. 67

[4] Louis Althusser, Lenin and Philosophy and Other Essays (New York: Monthly Review Press) 1971, p. 137

[5] Ibid. p. 149 – 150

[6] Op. cit. 150


[a] In the Philippines, the sociopolitical system is neither capitalist nor feudal, but semi-feudal and semi-colonial. (Cf. Amado Guerrero’s Philippine Society and Revolution for further discussion about the origin of this state of the Philippine society.

Si Rogelio L. Ordoñez at ang Panitikan ng Uring Anakpawis

Sa kanyang talumpati sa pagtatapos ng Palitang-Kuro sa Yenan Hinggil sa Panitikan at Sining noong Mayo 23, 1942, ganito ang winika ng lider-rebolusyonaryo ng Tsina, ideologong Marxista-Leninista, at makatang si Mao Zedong hinggil sa mga katangian ng tinawag niyang “rebolusyonaryong panitikan at sining”:

Bagama’t ang panlipunang buhay ng tao ang siyang tanging bukal ng panitikan at sining at ito’y walang kapantay sa kasiglahan at nilalaman, ang sambayanan ay hindi nagkakasya sa buhay na lamang at humihiling pa ng panitikan at sining. Bakit? Sapagkat bagama’t kapwa maganda ang mga ito, ang buhay na nasasalamin sa mga obra ng panitikan at sining ay maaari at kinakailangang nasa mas mataas na antas, maging mas maigting, mas masidhi, mas tipiko, mas malapit sa uliran, at sa gayon ay mas unibersal kaysa talagang pang-araw-araw na buhay. Kailangang lumikha ang rebolusyonaryong panitikan at sining ng samu’t saring tauhan mula sa tunay na buhay at tumulong sa masa sa pagpapasulong ng kasaysayan. Halimbawa, may paghihirap na bunga ng gutom, lamig ng panahon, at pang-aapi sa isang dako, at may pagsasamantala at pang-aapi naman ng tao sa tao sa kabilang dako. Ang katotohanang ito ay matatagpuan sa lahat ng lugar at sa tingin ng tao ay karaniwan na lamang ito. Kinukuha ng mga manunulat at artista ang katas ng ganitong pang-araw-araw na mga pangyayari, ginagawang tipiko ang pagsasalungatan at pagtutunggalian sa mga ito at lumilikha ng mga obrang pumupukaw sa masa, nagbibigay-sigla sa kanila at nagpapakilos sa kanila upang sila’y magkaisa at makibaka tungo sa pagbabago ng kanilang kapaligiran.

Kung susukatin sa ganitong pamantayan, masasabing natupad ng mga kuwento ni Rogelio L. Ordoñez sa Mga Agos sa Disyerto – pati na ng iba pa niyang mga akda – ang mga hinihingi ng panitikang para sa sambayanan. Sinulat noong dekada 1960, ang mga kuwento ni Ordoñez sa Agos ay malinaw na sumasalamin sa mga kaapihan ng sambayanang Pilipino – lalo na ng mga manggagawa’t magbubukid.

Salamin ng Sinasalot na Lipunan

a) Imperyalismo at Piyudalismo

Sa kanyang aklat na Imperyalismo: Ang Pinakamataas na Yugto ng Kapitalismo, na sinulat noong 1916, binanggit ni V. I. Lenin ang pagsaklot ng Estados Unidos sa Pilipinas noong huling taon ng Siglo XIX bilang isa sa mga halimbawang pangyayaring nagpapakita ng noo’y panimulang mga pananalasa ng modernong imperyalismo.

Magpahanggang ngayo’y nananatiling saklot ng imperyalismong Estados Unidos ang Pilipinas. Walang naging saysay ang pagkakaloob ng Estados Unidos ng “kasarinlan” sa Pilipinas noong 1946. Sa pamamagitan ng iba’t ibang “kasunduan”, nanatiling tali ang kabuhayan ng Pilipinas sa dikta ng Estados Unidos, na pumipigil sa ating industriyalisasyon upang walang makalaban ang mga empresa nito sa ating lupain. Sa loob ng mga empresa nito sa ating bansa ay binubusabos ang malaking bilang ng manggagawang Pilipino.

Samantala, nananatili sa malawak na kanayunan ng Pilipinas ang piyudalismo, na pamana pa ng panahon ng mga Kastila. Karamihan sa mga magsasaka – na bumubuo ng may 75 porsiyento ng ating populasyon – ang nagsasaka ng lupang hindi kanila at dahil dito’y hindi silang pangunahing nakikinabang sa mga bunga ng kanilang pagpapawis sa kabukiran, kaya’t madalas ay kumain-dili.

Hindi magkahiwalay ang imperyalismong Estados Unidos at ang piyudalismo sa kanayunan ng Pilipinas. Mahusay itong naipakita sa isa sa mga kuwento ni Ordoñez sa Agos, ang “Inuuod na Bisig sa Tiyan ng Buwaya”.

Sa isang di-pinangalanang bayang malapit sa lunsod, at sa bukiring malapit sa perokaril, ginulantang ang mga magbubukid – kabilang na ang pangunahing tauhang si Lino Fajardo – ng mapait na katotohanang wala na silang lupang masasaka:

Maagang tumakas ang ulan sa mga ulap at ang mga bitak ng bukiring iyon na nasa makalabas lamang ng lungsod at malapit sa daangbakal ay unti-unting nagsitikom. Tumingala sa langit ang nanginginaing mga kalabaw at ang mga kuhol na nagbaon sa buong panahon ng tag-araw sa gilid ng nangagdipang mga pilapil ay nagsimulang umahon at gumapang patungong sa mga pinitak. Naglundagan ang mga palaka, nagsipagsayaw at umawit. Nagkagulo ang mga ibon, nagliparan patungong kanluran, sapagkat sa bukiring iyon, wala ni isa mang punongkahoy. Nag-utlawan ang mga damo sa dibdib ng lupa at sa loob lamang ng ilang araw, ang dating naninilaw na bukiring iyon ay naging luntian..

Sa mga dampa na halos nakikipagtanawan lamang sa nagsisiksikang mga barungbarong na nasa magkabilang gilid ng daangbakal, ang nalalabing mangilan-ngilang magsasaka’y nagsipaglinis na agad ng mga yugo at araro at suyod, lumubid ng mga pamitik, at ng mumunting mga pangarap…

Umulan nang umulan, hanggang ang kabukirang iyon ay nagmistulang isang munting karagatang hindi umaalon. Inayos ng mga magsasaka ang kanilang mga salaam at punlaan, inihanda ang mga binhi at pinasan ang mga araro, isiningkaw ang mga kalabaw, at sinumulan na nilang sugatan ang malambot at hindi na tumututol na dibdib ng lupa hanggang isang araw, bigla na lamang sumulpot sa kabukirang iyon ang katiwala ng may-ari ng mayamang lupang iyon.

“H’wag na kayong mag-araro pa,” sabi nito. “H’wag na kayong magtanim ngayon.”

“Ba’t po, Kabesa? Nakapagpunla na po kami.”

“Wala tayong magagawa. Pinalalayas na kayo rito ng me-ari.”

Pinalayas ng may-ari ng lupa ang mga nakikisaka sa “kanyang” lupa upang maipagbili ito sa isang negosyanteng Amerikano, isang Mr. White.

Mula sa bintana ng nagsisiksikang mga barungbarong, kapag parang dugo nang kumukupas ang mapupulang latay ng liwanag sa kanluran at nagsisimula nang umindak-indak ang malamlam at malungkot na ningas ng mga gasera sa pusod ng mga barungbarong, malimit nakapangalumbaba ang mga babae, matagal na tititig sa gusaling iyon na parang malaking kabaong na batbat ng ilaw kung gabi, saka nila manaka-nakang sinusulyapan ang mga lalaki. Malimit ding manaog, pagkahapunan, ang mga lalaki at umpuk-umpok na magsisiupo sa gilid ng daangbakal, tititig sa gusaling iyon at sa kadiliman ng daangbakal na tinatanglawan lamang ng naggalaw-galaw, tumaas-bumaba, pumikit-dumilat na baga ng kanilang sigarilyo, halos paanas silang mag-uusap.

“Pabrika daw ng tela ‘yan, at Kano ang me-ari.”

“Senga?”

“Oo, Pare. Malapit na raw buksan.”

“Totoo?”

“Oo! Tiyak na maraming trabahador ang tatanggapin.”

“Matanggap sana tayo kahit kargador, kahit diyanitor, basta’t trabaho!”

At sila nga – kabilang si Lino Fajardo – ay natanggap upang magtrabaho sa pabrika ni Mr. White. Humaling sa inaakalang “kabaitan” ng mga negosyanteng Amerikano, umasa silang pagiginhawahin ni Mr. White ang kanilang mga buhay at sa kanilang mga isip, nagkaroon ng makukulay na larawan ang kanilang mga pangarap.

Ngunit hindi gayon ang nangyari:

“Putang ‘nang White ‘yan,” sabi minsan ng isa nilang kapwa trabahador sa dapithapong magkasabay silang lumalabas sa dambuhalang pabrikang iyon. “Wala yatang kaluluwa! Matagal na tayo rito, di man lang tayo inuumentuhan. Alam niyang pambili lang ng pandesal ang suweldo natin. Malaki naman ang kinikita ng pabrikang ito…”

Kung paano karaniwang nakukuha ng mga nagiging panginoong-maylupa ang malalawak na lupaing inaari nilang kanila, na sa di-iilang kaso’y naipagbibili nga nila o kaya nama’y nagagamit nila sa negosyo bilang mga kasosyo ng mga Amerikanong kapitalista, ay naisalaysay naman sa isang bahagi ng kuwentong “Si Anto”:

“Nakikita mo ga ang niyugang ‘yon?” at itinuro ni Mando ang isang karatig na niyugang dinaanan kangina ni Anto. “Dati, manong, kanila ‘yon. Ala’y may kagandahan din ang bahay nila noon…doon,” at muling itinuro ni mando ang niyugan na nakukumutan na ngayon ng manipis na karimlan.

“E, nasaan ngayon ang bahay?”

Dumahak si Mando.

“Ala’y di giniba na ng bagong may-ari. Alam mo ga, Manong,” patuloy ni mando, “nagisnan ko nang sa ama ni Anto ang niyugang iyon. Ano ga’t isang araw, mga sampung taon na siguro noon si Anto, may dumating ditto na taga-bayan, nakakotse pa at pinaaalis doon sina Anto. Kanya raw ang lupang ‘yon. Ala’y di nagalit si Ka Basilio’ yong ama ni Anto. Kumuha ng gulok. Ay putang ina, Manong…kung hindi agad nakatakbo at nakasakay sa kotse ‘yong taga-bayan, malamang na naundayan ng taga ni Ka Basilio.”

“Pagkatapos?” Sinaid ko ang tubing laman ng aking baso.

“Ay ano pa ga?” patuloy ni Mando. “Ala’y di nagdemandahan. Natalo si Ka Basilio dahil wala raw titulo. Mga ilang araw, muling dumating dito ‘yong taga-bayan, may kasama pang mga pulis. Tinaningan sina Anto para umalis doon. Ay, Manong, nag-iiyak si Ka Benita, ‘yong ina ni Anto, at sa sama ng loob ay biglang inatake sa puso…namatay noon din. Ala’y pagkalibing naman ni Ka Benita,” muling lumagok ng tuba si Mando, “ay muling dumating, isang araw, ‘yong taga-bayan, may kasama na namang mga pulis, at gigibain iyong bahay nina Anto. Ala’y di sa galit ni Ka Basilio ay binunot ang kanyang gulok. Ay, Manong, nanghabol ng taga. Bago siya nabaril ng mga pulis ay dalawa ang napatay niya…”

b. Burukrata-Kapitalismo

Sa pulitikang Pilipino, uso ang padrinismo o “palakasan”. Kapag malakas ang kapit sa “itaas,” may pagpapala. Ang mahina ang kapit, malalalaglag.

Ganito ang ipinakikita sa nangyari kay Andong sa kuwentong “Buhawi”:

“Bakit daw?” Tumalungko si Andong sa gilid ng kanal. Tumalungko rin si Pentong…

“Aywan natin,” mulung dumura at lumunuk-lunok si Pentong. “Pero may balita ako na ang tatanggalin lamang ay ang lahat ng hindi bumoto sa nanalong kongresista.”

Kinabahan si Andong. Ngayon niya nadama ang nadadarang na sikat ng araw. Ngayon siya nakaramdam ng hapo. Ngayon niya narinig ang dagundong ng pisnon, ang bahaw na lagapak ng mga piko, ang sigaw ng kanilang kapatas at ang pagkakaingay ng kanyang mga kasamahan.

Hindi siya bumoto sa nanalong kongresista!

Mahusay itong pangkathang paglalarawan ng totoong penomenong kung tawagin ay burukrata-kapitalismo: ang paggamit ng mga naghaharing uri, ang burgesyang kumprador at ang malalaking panginoong-maylupa, sa pampulitikang kapangyarihan upang ipagsanggalang ang kanilang mga ekonomikong interes.

Sa partikular na kaso ng nangyari sa “Buhawi”, tahasang tinangkilik ng may-ari ng pabrika ang isang kandidato sa pagkakongresista. Sa kuwento naman ni Anto, ginamit ang hukuman para gipitin ang pamilya ni Anto na matagal nang naninirahan sa lupaing ipinamana pa sa kanila ng kanilang mga ninuno.

c. Pasismo

Gumagamit ng dahas ang mga naghahari-harian sa lipunan upang papanatilihin ang kanilang paghahari at sikilin ang mga mamamayan. Dito’y ginagamit nila ang militar at ang pulisya laban sa mga mamamayang nagpapasahod sa mga ito.

Pansining ang mga sundalo at pulis ang kasama ng mga mangagamkam ng lupa upang palayasin ang mga magbubukid sa mga kuwentong “Inuuod…” at “Si Anto”.

“Sa Piling ng mga Bituin”

Sa limang kuwento ni Ordoñez sa Agos, ang “Sa Piling ng mga Bituin” ang masasabing may tunguhing naiiba sa direksiyong tinatahak niyong apat pang iba. Habang ang apat na ibang kuwento’y lantad na naglalarawan ng tunggalian ng mga uri, ang “Sa Piling…” ay isang sikolohikal na kuwentong pumapaksa sa mga bagay na nagpapagulo sa isip ng pintor na si Ismael.

Ang buhay ba ay katulad ng gabi na lagging may umaga? Ng umaga na laging may gabi? Ng gabi na laging may umaga? Na waring walang simula at wakas? Na waring isang kawalang-hanggan?

Parang hinahaplit ng mga katanungang iyon ang kanyang utak; uminog ang kanyang diwa, uminog nang uminog, sumuling-suling sa kalawakan, nag-apuhap sa kawalan, bumulusok sa kalaliman, sumisid, sumisid nang sumisid hanggang sa maarok; ngunit malalim ang kalaliman at hindi niya maarok.

Isinilang ba ang tao upang mabuhay, mamatay, at muling mabuhay? May kabilang-buhay daw, sapagkat may impiyerno at paraiso. Ang impiyerno raw ay para sa mga makasalanan, at ang paraiso raw ay para sa mga nakasusunod s autos ng Diyos. Ang impiyerno raw ay walang hanggang paghihirap sa kumukulong putik, sa nagbabagang bato, sa nakasusukang amoy ng asupre, at ang paraiso raw ay walang hanggang buhay, walang uhaw, walang gutom, pulos ng kaligayahan.

Ang mga eksistensiyal na katanungang ito ang unang gagambala kay Ismael, ngunit sa dakong katapusan ng kanyang paghahanap ng mga sagot ay itatanong niya kung bakit kailangang maghirap nang walang hanggan ang sangkatauhan. At ang huling tanong na ito ang magpapabalikwas kay Ismael upang simulang buuin ang isang kahindik-hindik na larawan ng buhay ng tao.

Taglay ng “Sa Piling…” ang pagkiling sa napakaraming dukha at inaapi sa mundo, bagay na makikita naman sa lahat ng sinulat ni Ordoñez mula’t mula pa at sa mga sinusulat pa niya – dahil nagsusulat pa rin siya – ngunit ang mga naghahanap ng higit na “rebolusyonaryong” nilalaman sa kuwentong ito ay mabibgo.

Si Ordoñez at ang Panitikang para sa Sambayanan

Wika ni Mao:

Tunay na may panitikan at sining na para sa mga nagsasamantala at nang-aapi. Ag panitikan at sining na para sa uring panginoong-maylupa ay piyudal na panitikan at sining. Ganito ang panitikan at sining ng naghaharing uri noong panahong piyudal sa Tsina. Hanggang ngayon ay malaki pa rin ang impluwensiya ng ganitong panitikan at sining sa Tsina. Ang panitikan at sining para sa burgesya ay burges na panitikan at sining. Ang mga taong tulad ni Liang Shih-chiu, na pinuna ni Lu Hsun, ay nagsasabing nangingibabaw sa mga uri ang panitikan at sining, ngunit sa katotohanan ay itinataguyod nila ang burges na panitikan at sining at sinasalungat nila ang proletaryong panitikan at sining. Mayroon ding panitikan at sining na naglilingkod sa mga imperyalista – halimbawa’y ang mga obra nina Chou Tso-jen, Chang Tzu-ping at mga katulad nila – na tinatawag nating mga taksil sa panitikan at sining. Sa atin, ang panitikan at sining ay para sa sambayanan, hindi para sa alinman sa mga nabanggit na pangkat…

Kung pagbabatayan ang kanyang mga kuwento sa Agos at lahat na ng iba pa niyang sinulat, malinaw na si Ordoñez ay isang manunulat na nakatugon nang lubos sa mga kahingian ng panitikang para sa sambayanan. (Isinulat nina Noel Sales Barcelona at Alexander Martin Remollino, para sa muling paglilimbag ng Mga Agos sa Disyerto; Agosto 30, 2009)

Si Rogelio L. Ordoñez at ang Panitikan ng Uring Anakpawis

Ani Jose Ma. Sison, ang nangungunang lider rebolusyonaryo sa Pilipinas at isa sa 100 pinakamahahalagang Marxista sa daigdig, sa kanyang talumpating naisulat mula sa piitan sa Fort Bonifacio, para sa Kumperensiya ng UP Writers’ Club noong 1983,

“Sa tingin ko, may kabuluhang panlipunan at pangkultura ang dakilang panitikan sa iba’t ibang panahon sa daigdig at ang pangunahing akdang naisulat sa kasayasayan ng Panitikan ng Pilipinas na sumasalamin, nang malalim na pag-unawa, sa kalagayang panlipunan at sa pakikibaka para sa higit na kalayaan.

Batay sa kongkretong katibayang-pangkasaysayan, hinihikayat ko ang lahat ng malikhaing manunulat na Pilipino na ilaan ang kanilang puso, isip at kada sa pakikibaka para sa kalayaan. Walang alinlangang magiging makabuluhan ang kanilang akda dahil sinasalamin, pinagyayaman at binibigyang inspirasyon ang pakikibaka ng sambayanan para sa pambansang kalayaan at demokrasya sa kasalukuyang malakolonyal at malapyudal na lipunan. Dapat mas epektibo kasay nakaraan ang paglilingkod ng panitikan sa sambayanan. (Panitikan at Paninindigan, Ulos, Agosto 1999 p. 78)

Sa puntong ito, binigyang-diin ni Sison ang kahalagahan ng paglilingkod sa sambayanan ng alinmang akdang pampanitikan upang magkaroon ito ng ganap na kabuluhan sa kabila nang ang gawaing pagsusulat, pag-amin na rin Sison ay isang suhetibong gawain:

“Ang malikhang pagsusulat ay isang gawaing lubhang suhetibo; pinagsasanib nito ang isip at damdamin. Isa ito sa pinakamatalas at pinakamataas na produkto ng kamalayan ng tao. Isa itong mahalagang sangkap ng kultura na angat ngunit hindi hiwalay sa ekonomiya at pulitika. At ang kultura ay sumasalamin at nakaugnay kapwa sa ekonomya at pulitika.  (Op. Cit., p. 78)

Kung ganito ang magiging pamantayan ng pagsusuri sa isang makabuluhang akdang kayang makipagtagalan sa panahon, dahil na rin sa pagtangkilik ng masang sambayanan, masasabing natupad ni Rogelio Lunasco Ordoñez ang rekisitong ito, bago pa ito naisulat ni Sison sa piitan at muling maitatag, na nasasalalay sa Marxismo-Leninismo-Kaisipang Mao Zedong, ang Partido Komunista ng Pilipinas—ang itinuturing na taliba at abanteng destakamento ng uring Proletaryado noong Disyembre 26, 1968, dahil naikiling niya ang kanyang panulat sa pagsasalarawan ng aping kalagayan ng sambayanan.

Paliwanag ni Sison ukol sa terminong sambayanan,

“Kapag binanggit ko ang sambayanan, ang tinutukoy ko ay ang masang anakpawis na manggagawa, magsasaka, at iba pang demokratikong pwersa tulad ng petiburgesyan lungsod at pambansang burgesya…  (Ibid., p. 80)

Salamin ng sinasalot na lipunan at sambayanang Pilipino

a. Imperyalismo at Piyudalismo

Mahigit 70 porsiyento ng populasyong Pilipino ang mga magsasaka. Sila rin, kasama ng mga mangingisda, an pinakamaralitang sektor ayon sa National Statistical Coordination Board.

Itinuturong dahilan ng karalitaan sa kanayunan ang kawalan ng lupa. Kumbersiyon at pangangamkam ng lupa ang pangunahing dahilan ng kawalang lupain ng mga magsasaka.

Ulat ni Anakpawis Rep. Rafael “Ka Paeng” Mariano, na siyang pambasang tagapangulo rin ng militanteng samahang magsasaka, ang Kilusang Magbubukid ng Pilipinas (KMP) noong 2008, milyun-milyong magsasaka ang napalalayas sa lupaing kanilang sinasaka dahil sa iba’t ibang kadahilanan: ang kumbersiyon ng lupang agrikultural patungong residensiyal at komersiyal.

Sabi ni Mariano sa kanyang talumpati sa International Conference on Peasant Rights na inorganisa ng Indonesian Peasant Union at La Via Campesina mula Hunyo 21-24, 2008 sa  Jakarta, Indonesia, sinasabing 1,302,375 ektaryang lupain sa Timog Katagalugan ang ipinagkaloob ng Department of Agrarian Reform (DAR), ang ahensiya ng gobyernong tapagapatupad ng bogus na repormang agraryo ni yumaong president Corazon C. Aquino, sa mga kompanya, lokal at dayuhan, para ikumbirte sa komersiyal, industriyal at residensiyal na mga gamit.

Ganito rin ang naganap sa dalawang kuwento ni Ordoñez na Inuuod na Bisig sa Tiyan ng Buwaya (The Philippine Collegian, Agosto 29, 1968; Mga Agos sa Disyerto, p. 133) at Si Anto (isinalin sa Ingles noong 1997 para sa Tenggara-Malaysia at isinama sa antolohiyang Stories from Southeast Asia; Agos, p. 146).

Sa isang di-pinangalanang bayang malapit sa lungsod, at sa bukiring malapit sa perokaril, ginulantang ng mapait na katotohanang wala nang lupaing sasakahin ang magbubukid, kabilang na si Lino:

Maagang tumakas ang ulan sa mga ulap at ang mga bitak ng bukiring iyon na nasa makalabas lamang ng lungsod at malapit sa daangbakal ay unti-unting nagsitikom. Tumingala sa langit ang nanginginaing mga kalabaw at ang mga kuhol na nagbaon sa buong panahon ng tag-araw sa gilid ng nangagdipang mga pilapil ay nagsimulang umahon at gumapang patungong sa mga pinitak. Naglundagan ang mga palaka, nagsipagsayaw at umawit. Nagkagulo ang mga ibon, nagliparan patungong kanluran, sapagkat sa bukiring iyon, wala ni isa mang punongkahoy. Nag-utlawan ang mga damo sa dibdib ng lupa at sa loob lamang ng ilang araw, ang dating naninilaw na bukiring iyon ay naging luntian..

Sa mga dampa na halos nakikipagtanawan lamang sa nagsisiksikang mga barungbarong na nasa magkabilang gilid ng daangbakal, ang nalalabing mangilan-ngilang magsasaka’y nagsipaglinis na agad ng mga yugo at araro at suyod, lumubid ng mga pamitik, at ng mumunting mga pangarap…

Umulan nang umulan, hanggang ang kabukirang iyon ay nagmistulang isang munting karagatang hindi umaalon. Inayos ng mga magsasaka ang kanilang mga salaam at punlaan, inihanda ang mga binhi at pinasan ang mga araro, isiningkaw ang mga kalabaw, at sinumulan na nilang sugatan ang malambot at hindi na tumututol na dibdib ng lupa hanggang isang araw, bigla na lamang sumulpot sa kabukirang iyon ang katiwala ng may-ari ng mayamang lupang iyon.

“H’wag na kayong mag-araro pa,” sabi nito. “H’wag na kayong magtanim ngayon.”

“Ba’t po, Kabesa? Nakapagpunla na po kami.”

“Wala tayong magagawa. Pinalalayas na kayo rito ng me-ari.” (Mga Agos sa Disyerto, p. 134)

Gaya nang pagbubunyag ng KMP, dayuhang monopolyo kapital, kasabwat ang lokal na mga naghaharing-uri—mga propiyetaryo at burgesyang komprador, ang pangunahing nangangamkam ng lupain ng mga magsasaka. Hindi nakapagtatakang sa kuwentong Inuuod, ang dayuhang si White, na arketipo ng imperyalismong US, ang nakabili at nakapagpatayo ng pabrika sa lupaing iyon na malapit sa perokaril:

Mula sa bintana ng nagsisiksikang mga barungbarong, kapag parang dugo nang kumukupas ang mapupulang latay ng liwanag sa kanluran at nagsisimula nang umindak-indak ang malamlam at malungkot na ningas ng mga gasera sa pusod ng mga barungbarong, malimit nakapangalumbaba ang mga babae, matagal na tititig sa gusaling iyon na parang malaking kabaong na batbat ng ilaw kung gabi, saka nila manaka-nakang sinusulyapan ang mga lalaki. Malimit ding manaog, pagkahapunan, ang mga lalaki at umpuk-umpok na magsisiupo sa gilid ng daangbakal, tititig sa gusaling iyon at sa kadiliman ng daangbakal na tinatanglawan lamang ng naggalaw-galaw, tumaas-bumaba, pumikit-dumilat na baga ng kanilang sigarilyo, halos paanas silang mag-uusap.

“Pabrika daw ng tela ‘yan, at Kano ang me-ari.”

“Senga?”

“Oo, Pare. Malapit na raw buksan.”

“Totoo?”

“Oo! Tiyak na maraming trabahador ang tatanggapin.”

“Matanggap sana tayo kahit kargador, kahit diyanitor, basta’t trabaho!” (ibid. p. 138)

Kung mapait ang karanasan ni Fajardo, mas mapait naman ang dinanas ni Anto:

“Ay ano pa ga?” patuloy ni Mando. “Ala’y di nagdemandahan. Natalo si Ka Basilio dahil wala raw titulo. Mga ilang araw, muling dumating dito ‘yong taga-bayan, may kasama pang mga pulis. Tinaningan sina Anto para umalis doon. Ay, Manong, nag-iiyak si Ka Benita, ‘yong ina ni Anto, at sa sama ng loob ay biglang inatake sa puso… namatay noon din. Ala’y pagkalibing naman ni Ka Benita… ay muling dumating, isang araw, ‘yong taga-bayan, may kasama na namang mga pulis, at gigibain iyong bahay nina Anto. Ala’y di sa galit ni Ka Basilio ay binunot ang kanyang gulok. Ay, Manong, nanghabol ng taga. Bago siya nabaril ng mga pulis ay dalawa ang napatay niya… (Si Anto, p. 149)

b. Burukrata kapitalismo

Sa pulitikang Pinoy, uso ang padronismo. Kapag malakas ang kapit sa “itaas,” may pagpapala. Ang mahina ang kapit, malalalaglag.

Gaya nang nangyari kay Andong sa kuwentong Buhawi (Ang Quezonian, Pebrero 7, 1962; Agos, p. 119), tinanggal siya sa trabaho dahil sa hindi niya ibinoto ang kongresistang may proyekto sa karsadang kanyang ginagawa.

“Bakit daw?” Tumalungko si Andong sa gilid ng kanal. Tumalungko rin si Pentong…

“Aywan natin,” mulung dumura at lumunuk-lunok si Pentong. “Pero may balita ako na ang tatanggalin lamang ay ang lahat ng hindi bumot sa nanalong kongresista.”

Kinabahan si Andong. Ngayon niya nadama ang nadadarang na sikat ng araw. Ngayon siya nakaramdam ng hapo. Ngayon niya narinig ang dagundong ng pisnon, ang bahaw na lagapak ng mga piko, ang sigaw ng kanilang kapatas at ang pagkakaingay ng kanyang mga kasamahan.

Hindi siya bumoto sa nanalong kongresista! (p. 121)

Paliwanag ng librong Maikling Kurso sa Lipunan at Rebolusyong Pilipino (Pambasang Kawanihan sa Edukasyon-Partido Komunista ng Pilipinas, 2000), p. 91, pinaiiral ng mga negosyanteng pulitiko ito ang patakarang pasismo at tahasang panunupil sa mga mamamayan, sa utos na rin ng kanilang among dayuhan at burgesya-komprador (may-ari nang naglalakihang negosyo at impresa at maging malalaking lupain).

Gaya nang naganap sa Inuuod…, Buhawi, at Si Anto, ginagamit ng mga ito ang mga istruktura at aparatong legal gaya ng mga hukbong sandahatan (AFP o mga sundalo), ang pulisya, maging ang mga hukuman at mga bilangguan upang supilin ang mga mamamayan.

Pansining ang mga sundalo at pulis ang kasama ng mga mangagamkam ng lupa upang palayasin ang mga magbubukid sa mga kuwentong Inuuod at Si Anto; sa Anto, ginamit din ang hukuman para gipitin ang pamilya ni Anto na matagal nang naninirahan sa lupaing ipinamana pa sa kanila ng kanilang mga ninuno.

Sa kasalukuyang lipunang Pilipino, malaganap ang ganitong uri ng panggigipit at pagmamalupit sa masang magbubukid: taong 1987, Masaker sa Tulay ng Mendiola at Lupao sa Nueva Ecija at noong Nobyembre 17, 2004 ang masaker ng mga manggagawang bukid sa Asyenda Luisita na pagmamay-ari nina Cojuangco-Aquino, ang sinasabing “Ina ng Repormang Agraryo.”

Larawan ng mararahas na tunggalian ng mga uri

Ani V. G. Afanasyev, sa kanyang aklat na Historical Materialism, habang umuunlad ang kapitalismo, gayundin ang proletaryado at ang mga anyo ng pakikiabaka niya laban sa burgesya ay lalong naiiba at mas matalas. May tatlong porma ang pakikibaka ng uring proletaryado—ekonomiko, pulitikal at ideolohikal. (p. 57)

Sa mga kuwentong Dugo ni Juan Lazaro, Buhawi at Inuuod na Bisig sa Tiyan ng Buwaya, ipinakikita ang pakikibaka ng mga manggagawa para sa sahod, trabaho at karapatan.

Sa sitas sa ibaba, kongkreto at malinaw ang obserbasyon ni Ordoñez hinggil sa tunggalian sa pagitan ng kapital at paggawa, kasuwato ng obserbasyon ni Karl Marx, sa kanyang Teorya hinggil sa Sahod, Presyo at Tubo (mula sa Value, Price and Profit, talumpati ni Marx sa First International Working Men’s Association, Hunyo 1865):

“Putang ‘nang White ‘yan,” sabi minsan ng isa nilang kapwa trabahador sa dapithapong magkasabay silang lumalabas sa dambuhalang pabrikang iyon. “Wala yatang kaluluwa! Matagal na tayo rito, di man lang tayo inuumentuhan. Alam niyang pambili lang ng pandesal ang suweldo natin. Malaki naman ang kinikita ng pabrikang ito. (Inuuod.,139)

Sa kuwentong Dugo…, sa pagkakita ng mga manggagawa sa kabusabusang dinaranas, at katulad ng pag-unlad ng kapital, gayundin umuunlad, gaya nang nasabi na, umuunlad din ang kanyang kamalayan at natututong sama-samang kumilos.

Gayunman, dahil mula pa noon ay batid na ng imperyalismong US at ng mga bataan nito, ang namunukod na rebolusyonaryong potensiyal at papel ng uring manggagawa, magkaalinsabay na ipinatutupad ng mga ito ang mararahas at malulupit na panunupil sa katulad na kilusang pinamumunuan ni Kadyo at ang pagpapalaganap ng pambansa at makauring kolaborasyon, repormismo at ekonomismo, makitid na pananaw at kabulukan sa kilusang manggagawa.

Malinaw ang nabanggit sa kaso ni Mando: na minarapat na magtrabaho para buhayin ang sarili, kahit ang kahulugan niyon ay ang pagtatraydor sa kanyang mga kauri. (p. 115, 117, 118)

Dahil dito, nagiging antagonistiko, o marahas din, ang nagiging tugon din ng lumalabang manggagawa:

Bigla ang hindi magkamayaw na mga hugong na pumuno sa diwa ni Andong. Iglap niyang sinunggaban ang nakasandal na piko sa sulok ng bodega. Itinaas. At hinabol niya ang nakatalikod at papalayong kapatas.

Iniwan ni Andong na nakabaon ang matulis na dulo ng piko sa kaliwang mata ng nakabulagtang kapatas. (Buhawi, p.124-125)

Ganito rin sa mga magsasaka:

Kinabukasan ay kumalat ang balitang pinatay si Ka  Mamerto, ginilit ang leeg, nilaslas ang tiyan, at lumuwa, diumano, ang bituka. (Si Anto, p. 162)

Ordoñez at ang kanyang tugon sa hamon ng makabagong kultura at pag-iisip

Sa isang bahagi ng kasaysayan ukol sa pagbubuo ng PAKSA (Panulat para sa Kaunlaran ng Sambayanan, Disyembre 18-19, 1971), mababasa ang ganitong paninindigan:

“Sapagkat ang kultura ay repleksiyon lamang ng balangkas ng alinmang lipunan, at sa ating bansa, isang mala-piyudal at mala-kolonyal na sosyedad ang umiiral dahil sa mapambusabos na puwersa ng imperyalismong Amerikano at ng mga lokal nitong tuta – gaya ng mga ganid na asendero-komprador at mga tusong burukratang kapitalista – hindi katakatakang sa kasalukuyang panahon, isang burges at reaksiyonaryong panitikan ang ipinipilit na isalaksak ng naghaharing-uri sa kaisipan ng sambayanan para patuloy silang makapaghari at makapagsamantala sa matagal nang api at aliping masa.

“Bukod sa pasista at reaksiyonaryong estadong pinasususo ng imperyalismong Amerikano at ginagamit ng naghaharing-uri sa pagsikil sa sambayanan, ang kultura ay isa ring mabisang sandata ng mga ito para sapilitang lasunin ang kaisipan ng masang Pilipino. Dahil sa masamang epekto ng ganitong klase ng kultura, patuloy na nakapanghuhuthot ang imperyalismong Amerikano at ang mga kasabwat nitong uri sa ating bansa.

“Sapagkat bahagi ng kultura ang panitikan, at sapagkat ang mga manunulat ay taliba ng lipunan, isang tungkuling hindi dapat talikuran ng mga ito ang patuloy na paglikha ng literaturang kumakatawan, nakikisangkot at nag-aangat sa adhikain ng aping sambayanan, isang literaturang bubusbos sa bulok na lipunan, isang panitikang pangmasa na makalilikha at makabubuo ng isang hindi maigugupong puwersang rebolusyonaryo na magwawasak sa mapanikil na imperyalismong Amerikano – tungo sa pambansang demokrasya.”

Kagaya nang nasabi ni Mao sa kanyang talumpati sa Yenan, na siya rin—sa abang palagay—ay naging batayan ng pahayag ng makabayang mga manunulat na bumuo ng PAKSA na nasusulat sa itaas:

Sa mundo sa kasalukuyan, lahat ng kultura, lahat ng panitikan at sining ay nabibilang sa depinidong mga uri (classes) at nakaugnay sa depinidong mga linyang pulitikal. Sa katotohanan, walang tinatawag na sining para sa sining lamang, sining na nangingibabaw sa lahat uri o sining na hiwalay sa, o indipendiyente sa pulitika. (salin ng may-akda sa isang bahagi ng Art and Literature: Talks at the Yenan Forum, p. 18)

Hindi maitatatwang natugunan ni Ordoñez ang nabanggit na mga rekisito; kung kaya, marapat lamang na basahin at muling pagtibayin ang kanyang mga akda na masasabing isa sa dapat na basahing mga akda ng mga rebolusyonaryo at umiibig sa kalayaan ng bayan at ng lahat ng uring anakpawis sa buong mundo. (Sigliwa.tk)