***

Nangangawit na siya sa katatayo, sa kapapalit ng puwesto. Mainit, masikip, magulo ang buong paligid. Nasusulasok siya sa usok ng sigarilyo, sa amoy ng kalapit na kanal, at mga basurang dulot ng maraming taong namimuntuho sa Nazareno. Gusto niyang mahilo at maduwal kaya naghanap siya nang medyo maluwag na puwestong matatayuan.

Inayos niya ang nalukot na blusa. At tiningnan ang sarili sa salamin ng kalapit na naparadang sasakyan. Mabilis ang kanyang mga matang sinuri ang paligid at pinagmasdan ang iba’t ibang mukha na nagdaraan.

Inilipat niya ang bigat sa kanyang kanang paa at sumandal sa isa sa malalaking posteng sumusuhay sa gusaling nagkukubli sa kanya mula sa mapanuring mga mata ng nakasakay sa sasakyang may plakang pula. Piyesta ngayon, ayaw niyang maperhuwisyo ang kanyang kita sa pagkaka-spot sa kanya ng kung sinumang nasa multicab.

Nakahinga siya nang maluwag nang mapansin niyang tila walang nakapapansin sa kanila na hindi mapakali, palit nang palit ng puwesto, ayus nang ayos ng buhok. Ah, sana nga’y suwertehin siya. Kinapa niya sa gitna ng dibdib ang kuwintas ng palawit na krus. Umusal ng panalangin nang mapadaan sa tapat niya ang maliit na replika ng Nuestro Padre.

***

Sagitsit ng kuwitis at hiyawan ang tumulig sa kanyang pandinig nang umusad na ang dagat ng prusisyon ng mga deboto. Makilas ang kanyang kilos na pumakabila sa dati niyang puwesto. Baka nandoroon ang mga inaabangan niya.

Halos mapatid siya sa isang batang karay-karay ng isang babaing nasa edad medya na.

“Ano ka bang bata ka! ‘Wag kang tatanga-tanga! Buwisit! Ang sikip na nga!” sabi ng ina sa kanyang lilimantauning anak. Tigalgal lang ang bata sa ina at tiningnan siya at tila batobalaning narahuyo siyang tingnan ang amusin nitong mukha.

Napapilig ang ulo niya nang sigawan siyang nakakaabala na siya sa daloy ng prusisyon.

Sa pagpakabila niya sa bahaging iyon ng mall na hindi pa rin naman matuyuan ng agos ng mga tao, nakita niya ang hinahanap. Napangiti siya at sinitsitan ang lalaking bata pa, naka-polo at itim na pantalon.

***

Sagitsit pa rin ang kuwitis, at ang kalembang ng kampanang nasa tuktok ng basilika, ay sumagi sa kanyang pandinig… subalit hindi na niya iyon alintana.

Parang kandilang nakatirik sa mga yerong ginawang kahon ang alab ng kanilang ginagawa. Pawisan sila kapwa, sa maliit na silid na iyon sa kalye Trinidad.

Ramdam na ramdam niya ang bawat ulos, ang bawat haplos, napapaigik siya. Supuk na supok silang dalawa at parang bagang pinapaypayan ng makapal-sa-alikabok na bentilador na pandingding ang kanilang mga mga katawan. Salpukan, para silang mga bolang pagulung-gulong.

Nilalamon ng sagitsit ng kuwitis, ng kalembang ng kampana, ng sigaw ng mga miron ang bawat “Uhhhh! Ahhh!!!” ng dalawang aninong nasa anino ng maliit na silid na iyon sa Trinidad.

Sampu hanggang labinlimang minuto rin ang itatagal ng rituwal. Sintagal din naman ng sermon ng paring nagmimisa sa loob ng simbahang naging timbulan ng pananampalataya at pagmamakaawa, ng kabanalang tunay at huwad, ng paghahangad ng mabuting kapalaran kapalit ng mga buto, medalya, langis at maging ng nakaboteng mga pampalaglag ng kumikibot sa sinapupunan.

***

Hingal siyang narating ang rurok, maging ng kasiping.

“Nakarami ka na?” tanong ng lalaki sa kanya habang nagbibihis.

“Hindi pa. Ikaw ang buwena mano,” ngiti niya.

Iniabot sa kanya ng lalaki ang limang bagumbagong isandaang papel.

“Dagdagan mo naman,” ungot niya, sabay yakap sa lalaki.

Parang wala lang na humugot ng dalawang daang buo at iniabot sa kanya. Hinalikan niya ito sa pisngi, parang nobyang naglalambing sa kanyang nobyo.

Mayamaya pa’y magpapaalam na ang kaulayaw niya at siya, maiiwang pasumandali sa silid at huhugutin ang lakas sa sarili para makatayo. Nanginig nang bahagya ang kanyang mga tuhod dahil sa kakaibang orasyong sinambit sa lihim na silid na iyon sa kalye Trinidad.

***

Paglabas niya’y hindi pa rin magkamayaw ang mga tao. Mabagal ang usad ng prusisyon ng negrong Poon.

Gusto niyang magminindal muna at kumakalam ang kanyang tiyan. Naalala niya wala pa nga pala siyang kain, agahan o tanghalian. Alas-dos na ng hapon. Kayhirap mabuhay, nasambit niya sa sarili niya.

Patawid na siya sa kabilang kalsada nang mamataan niya ang karosa ng Poon at parang nabatobalani siyang napagmasdan, sa kalayuan, ang imahen ng naghihirap na diumano’y tagapagsalba ng sangkatauhan sa kanilang mga kasalanan. Napatabi siya nang hawiin ng marshall ang dadaanan ng karosa.

Sigawan at hingal ang bumingi sa tainga ng kanyang kaluluwa habang papalapit sa kanyang karosa. Hindi na niya pansin ang puting mga tuwalya, biyoletang mga panyo at ang wang-wang ng ambulansiyang nagsusugod sa mga sugatan, nahimatay, at iba pa sa pagpupumilit na makalapit, makahila ng lubid, at makasampa sa karosa.

May kung anong kahungkagang nagbabangon sa kanyang dibdib. At sa dako ng kanyang isip, umilanlang ang taong: “Bakit?“

Mayamaya pa’y pumailanlang sa hangin ang awiting lalo pang bumingi sa tainga ng kanyang nagugulimahanang kaluluwa, “Nuestro Padre Jesus Nazareno…” (Fin)

“Ang water dragon, ang hatid unang-una ay napaka-short tempered nila. Ibig sabihin, mayroong kaunting gulo. Ibig sabihin, sa decision-making, iyong mga nakatataas, nahihirapan sila dahil sa kalat-kalat na nage-exist na mga gulo.." - Ms. Dorothy Anna Pascual, Niyos Treasure

Hindi maikakailang malaki ang impluwensiya ng ating mga kababayang Filipino-Chinese sa ating kultura at paniniwala sa kabuuan. Kabilang na rito ang paniniwala sa feng shui.

Isang “eksaktong” siyensiya ang feng shui, ani Ms. Dorothy Anna Pascual, feng shui expert at may-ari ng Niyo Treasure, isang feng shui shop sa Antipolo City. Sa pamamagitan ng math at science, o pagkukuwenta ng oras, araw at taon ng kapanganakan ng isang tao, natatantiya ang maaring kahinatnan ng kapalaran ng isang kliyente, maging ito ay sa punto ng kabuhayan, relasyon at kalusugan.

Ano nga ba ang kapalaran ng Pinoy sa panahon ng water dragon?

“Ang water dragon, ang hatid unang-una ay napaka-short tempered nila. Ibig sabihin, mayroong kaunting gulo. Ibig sabihin, sa decision-making, iyong mga nakatataas, nahihirapan sila dahil sa kalat-kalat na nage-exist na mga gulo. Iyon ang isang side niya, iyong tinatawag nating yellow star,” paunang pababahagi ni Ms. Dorothy sa PINAS Global Newspaper sa maaring maganap sa panahon ng water dragon.

Aniya pa, ang water dragon ay may dalawang bahagi o direksiyon: East o silangan at southeast o timog-silangan.

“Sa Southeast part, may tinatawag siyang five kinds of major danger—iyan iyong mga aksidente sa kalsada, iyong mga sakit-sakit, and then katulad niyan, iyong mga lokohan ng mga tao: miscommunication, misunderstanding, lalabas ‘yan. And then mayroon din tayong tinatawag na iyong issue, issue sa lahat ng klase ng mga namumuno, laluna na iyong ating namumuno, Rat sign kasi ang ating pambansang pangulo,” ani Ms. Dorothy.

Pero, suwerte raw si Pangulong Aquino ngayong taon dahil “kakampi” siya ng water dragon.

Pi Yao: para iwas gulo (Photo by the author)

Ayon pa kay Ms. Dorothy, asahan na ang mga sakuna at kalamidad na dulot ng kalikasan sa pagdating ng Year of the Water Dragon. Ang southeast area ng dragon, aniya, ay “uncontrollable” dahil nagmumula ito sa kalikasan. Ito, aniya, ang pinakakatatakot.

Noong panahon ng Rabbit, ani Ms. Dorothy, unfavorable month ang December na kinaganapan ng trahedyang may kinalaman sa bagyong Sendong. Mahigit isang libong katao ang namatay at mahigit isang libong katao ang nawawala nang rumagasa ang putik at troso buhat sa kabundukan ng Iligan at Cagayan de Oro City.

Ibinigay rin niyang halimbawa ang naganap na lindol at tsunami sa Japan noong Marso 11, na nagdulot ng pangamba sa buong mundo dahil sa nuclear crisis. Aniya, nasa buwang iyon nakapuwesto ang yellow star noong nakaraang taon.
Sa panahon ng Water Dragon, maaaring maganap din ito pero mayroon tayong pinakamabisang pananggalang sa hagupit nito:

“Wala tayong ibang magiging proteksiyon kundi iyong prayer talaga,” sabi ni Ms. Dorothy.

Bagaman masasabing napaka-grim o napakadilim ng kapalarang nabanggit, hindi naman daw ito dapat pangambahan dahil may magandang bahagi ang Water Dragon: ang East side. Aniya, hindi kagaya ng Rabbit na uni-direction lang, ang Dragon ay may isa pang direksiyon, ang silangan na kanlungan ng suwerte.

“Ito ang kagandahan sa East side. Siyempre kung mayroong pangit, mayroon din namang maganda. Iyong pangit, kaya namang kontrolin ‘yan through prayer. Then ‘yong maganda, asahan natin ‘yan. Katulad niyan, may Roman Star. Kapag sinabing Roma star, ibig sabihin, very effective tayo when it comes to communication,” sabi ni Ms. Dorothy.

Kahit naghihirap, aniya, ang Pilipinas, asahan na dadagsa ang tulong buhat sa ibang bansa na may mabuting kaugnayan ang Pilipinas.

Sabi pa ng feng shui expert, ang Roman Star din ay punung-puno ng pag-ibig kaya maganda ang 2012 sa mga relasyon, pag-aasawa at pag-aanak. Sinabi pa niya na ang mga sanggol na ipanganganak ngayon ay talagang magiging napakasuwerte.

Pero, may babala si Ms. Dorothy: “Ngayon, medyo ingatan nating ang ating mga kabataan, medyo mag-focus tayo sa kanila, dapat bantayan natin sila, kasi ang Roman Star napakalakas—malaki ang tiyansang maraming kabataan ang magsisipag-asawa.”

Doon naman sa gustung-gustong magbuntis: ang 2012 ang taon ninyo, sabi ni Ms. Dorothy, gayundin sa ibig mga magpakasal.

Dahil ang Roman Star ay may kinalaman din sa edukasyon, asahan nang magiging maganda ang taong ito sa mga ating akademya, partikular sa pagkakaroon ng Pilipinas ng K-12 education. Ang deskripsiyon niya sa academe: “Mage-excel ang education sa Pilipinas”

Suwerte ngayong taon ang ipinanganak sa year of the Rabbit, Monkey, Rooster, Rat, Tiger at Horse. Hindi naman gaanong kaganda ang kapalaran ng Dog, Ox (na magiging masasakitin), Boar (Pig), Sheep, Dragon.

Para naman sa mga hindi magandang signs, sa Dog na parang magiging madalas ang pakikipag-alit sa panahon ng Water Dragon, inirerekomenda ni Ms. Dorothy ang Pi Yao with Flaming Sword na makasangga sa puwersa ng conflict. Maganda rin ang Dragon-Horse para naman sa career.

“Facing the window, kailangan nating unang-una ang rooster [figurine]. Rooster kasi pantanggal, pantaboy ng negative energy. At siyempre, Dragon, na a must for every house,” pagbabahagi pa niya.

Sa punto naman ng business, sinabi ni Ms. Dorothy na aariba ang call center industry, maging ang negosyong may kinalaman sa tubig gaya ng water refilling stations at maging ang may kinalaman sa pagkain.

Bilang pagwawakas sinabi ni Ms. Dorothy:

“Ang feng shui ay science: eksaktong kalkulasyon ng math and science. Ngayon po, lahat ng binanggit kong year signs na not conflict, at good ngayon, ang gagawin n’yo po, unang-una: stay positive. And then, try n’yo pong maglagay ng mga bagay na kailangan ninyo (referring sa amulets at luck enhancers). Sa mga unfavorable naman this year, siyempre unang-una po, mag-pray kayo para ma-counter lahat ‘yan, at stay positive. Kailangan ang outlook n’yo sa buhay ay positive. Don’t forget to pray.”

Siyempre pa, bilang dagdag: tandaan nating ang suwerte o kapalaran natin ay nasa ating mga kamay. Sabi nga ng matandang kasabihan: Nasa Diyos ang awa, nasa atin ang gawa.

Feng shui 101

Literal na nangangahulugang “wind, water” ginagamit ng mga Taoist ang sining ng feng shui para maging maganda ang daloy ang

Ano nga ba ang kapalarang naghihintay sa mga Pilipino ngayong Year of the Water Dragon?

enerhiya sa paligid at para mahalina ang positibo at mainyutralisa ang negatibo.

Ani Angi Ma Wong, ang tinaguriang feng shui lady ng America, may limang bagay na bumubuo sa kapalaran o destiny ng isang tao: una, ang fate, o kapalaran na itinakda ng langit; luck, na maaring pure luck, man-made luck, at heaven luck; earth luck; philantrophy o pagkakaridad; at edukasyon at karanasan. Ang tatlong huli ay maaaring makontrol sa pamamagitan ng pagsunod sa ilang giya ng feng shui.

May tatlong mayor na konsepto ang feng shui: ang daloy ng enerhiya (chi), ang balanse ng yin at yang (- at + energies), at ang interaksiyon ng limang elemento sa kalawakan o uniberso: fire, earth, metal, water at wood. Ang limang ito ay dapat na maging kaswato ng isa’t isa para maiwasan ang negatibong pangyayari sa ating buhay.

May tinatawag na generative at destructive cycle ang nature: sa pamamagitan ng apoy, nalilikha ang lupa; ang lupa ang nagproprodyus ng metal, ang metal ang nagpoprodyus ng tubig, ang tubig ang nagpapalago sa kahoy, at ang kahoy naman ang nagpaparikit ng apoy; ang kabaligtaran naman nito ang tinatawag na destructive cycle: tinutunaw ng apoy ang metal, ang metal pinuputol ang kahoy, ang kahoy sinisira o iniuusod ang lupa, ang lupa ay nagtitipon o pumipigil sa pagdaloy ng tubig, at ang tubig ang pumapatay sa apoy. Kaya nga, dapat na hindi ilagay ang “kontra” na elemento sa lugar na pinapatay ng nasabing elemento, hal. Sa water area ay huwag na huwag na ilagay ang amulet na sumisimbolo sa apoy. (Mula sa librong Feng Shui Dos and Taboos ni Angi Ma Wong, 2000).

Habang isinusulat ang sanaysay o lathalaing ito, patuloy ang pagtaas ng bilang ng patay sa Iligan at Cagayan de Oro—mga lugar na lubhang naapektuhan ng pagbaha dulot ng bagyong si Sendong. Libu-libo pa rin ang nawawala, samantalang nagsisiksikan parang sardinas sa mga lugar ng paglilikas ang marami nating mga kababayan.

“Magpa-Pasko pa naman,” sabi ng ilan, sabay pakawala ng buntung-hininga. Subalit, sa mukha ng trahedya ay mababanaagan ang mukha ng pag-asa. Sino ang makapagsasabing maging ang Partido Komunista ng Pilipinas, isang organisasyong sinasabing marahas at walang Diyos ay mag-aalok ng tulong sa mga nasalanta? Sabi ni Jorge “Ka Oris” Madlos, magbibigay ang kasapian ng CPP ng humigit-kumulang P4 milyong halaga ng tulong—salapi, pagkain, gamot, damit, at iba pang pangangailangan ng mga nasalanta.

Bagaman masakit, masasabing nakapagbukas ng mga mata natin ang naganap sa Cagayan de Oro at Iligan, at maging ang iba pang trahedyang may kaugnayan sa bagyo at pagbabago ng panahon upang muling repasuhin ang umiiral na mga patakaran at pagtrato natin sa kalikasan.

Sabi nga ng Kalikasan People’s Network for the Environment (KPNE), hindi ang iligal na pagpuputol ng mga puno at maliliit na pagmimina sa kabundukan ang nagpapatindi sa mga pagbaha at pagguho ng lupa sa bansa, kundi ang patuloy at walang habas na pagdukal ng mga kumpanyang multinasyunal at transnasyunal.

Bukod sa mga pagbaha at pagguho ng lupang sumasalanta sa multibilyong pisong kabuhayan at lumalamon sa libu-libong buhay ng ating mga kababayan, ang taong 2011 ay panahon din ng karamdaman. Sa taong ito, napatala ang mataas na bilang ng mga nagkasakit ng nakahahawang human immune-deficiency virus (HIV) at maging ang perenyal na suliranin ukol sa dengue, tuberkulosis (TB) at kakapusan sa nutrisyon at makakain.

Subalit ang taon ding ito ang panahon ng pagtuklas para tuluy-tuloy na matamasa, kahit maralita, ang kalusugan at kawalang sakit. Nakatuklas ang mga siyentista natin at maging ilang ordinaryong tao ng pamamaraan para masugpo ang pagdami ng lamok na nagdudulot ng dengue, gayundin ang ilang alternatibong pamamaraan para matulungan ang taong may dengue na mabilis na makabangon sa banig ng karamdaman. Sino ang makapagsasabing ang damong tawa-tawa at ang dahon ng papaya ay maaaring makatulong (bagaman hindi pa kinikilala ng mga awtoridad) para mapataas ang platelet count ng maysakit, na mahalaga para makaligtas ang na-dengue sa tiyak na kamatayan?

Sa Cuba, natuklasan na rin diumano ang bakunang maaaring makapagligtas sa isa sa isa sa pinakanakamamatay na kanser sa baga? Ilan lamang ito sa natuklasan sa siyensiya at teknolohiya at marami ang umaasang mas marami pang matutuklasan sa pagdating ng taong 2012.

Sa punto ng kagutuman at karalitaan, maraming sumulpot na panukala para tuluyang magamot ang kronikong sakit na ito ng lipuna at bansa. Mungkahi ng Foundation for Sustainable Society (FSSI), Inc., dapat na palakasin ang tinatawag ng social enterprises para tuluyang makaahon ang mga komunidad sa gapos ng kahirapan. Naghahanda na ang FSSI at iba pang mga grupo para isulong sa Kamara at Senado ang panukalang batas na makapagpapatatag sa mga negosyong may puso, at hindi lamang nakatali sa kalansing piso o ng tubò.

Hindi naman lahat ay malungkot sa taong 2011. Marami ring pagkakataong nagdiwang at nagsaya, kahit sasandaling panahon, ang sambayanang Pilipino na laging aligaga sa paghahanap ng butil ng kaning maisusubo. Ang dangal na hatid ng pagkapanalo ni Manny Pacquiao kontra Juan Manuel Marquez, ni Shamcey Gurrea Supsup ng 3^rd Runner Up sa Ms. Universe, ni Czarina Gatbonton sa Ms. Humanity International, at Gwendoline Ruais na nagkamit naman ng ikalawang puwesto sa Ms. World.

Sino ang makapagsasabing mapatatala sa mundo ang pinakamahabang underground river sa Puerto Princesa City, Palawan sa hanay ng pinakamagaganda at pinakamamanghang gawa ng kalikasan? Katunayan, may pag-asang ito ang ituring na pinakabagong “Wonder of Nature” sa darating na taon.

Sa larangan ng pulitika, maituturing na kontrobersiyal ang pagkakasampa ng kaso at kagyat na paglalabas ng kautusan para dakpin ang dating pangulo at kinatawan ngayon ng ikalawang distrito ng Pampanga na si Gloria Macapagal-Arroyo dahil sa kaso ng pagsabotahe sa eleksiyon noong 2007. Nauna rito, ang “pagsuway” ng Department of Justice (DOJ) sa kautusan ng Korte Suprema hinggil sa pagpapahinto sa hold-departure order na inisyu ng huli laban kay Arroyo, ay nagbunga rin ng tensiyon at alingasngas sa mundo ng pulitika sa bansa. Sino rin ang makapagsasabi na sa isang gabi ng sesyon ng Kongreso, maipapasa naman ang kasong impeachment laban kay Chief Justice Renato Corona dahil sa diumano’y pagkatig o lubos na pagpabor nito sa mga Arroyo? Nobyembre 18 nang itaas sa kapulungan ng Senado ang naturang kaso. Nagkataon nga lang ba na ang kaso’y lumabas pagtapos ng desisyong pabor sa manggagawang bukid sa Asyenda Luisita na si Corona mismo ay pumirma?

Ngunit sa kabila ng mga kontrobersiya at alingasngas sa pulitika, nananatiling mataas ng tiwala ng sambayanan sa kasalukuyang administrasyon ni Aquino na nangako noong eleksiyong 2010 ng isang ‘tuwid na daan.’

Katulad ng nagdaang mga taon, pait at tamis ang magkahalong ala-ala sa kahon ng diwa ng mga Pilipino. Ngunit dahil sa matibay at hindi basta-basta mauuga ang sambayanan ng mga pagsubok at suliranin sa buhay, nananatili ang mataas na antas ng pag-asa sa puso ng mga Pilipino na ang taong 2012 ay makapagdudulot ng panibagong sigla sa kanilang nanlulupaypay na puso at kaluluwa, at ang 2012, kagaya ng sikat na awiting pamasko’y, inaasahang makapagdudulot sa lahat ng bagong buhay at bagong danas na makapagbubunsod naman sa pagpapanday ng higit pang matatag at magandang pagkatao sa Pilipino bilang isang sambayanan.

In my 31 years of existence, I do realize that there lots of things that I have done that need rectification, modification, or I must not done at all. These are the grave mistakes in my career as a writer, as a citizen, and as a person as a whole. But, there’s no room for self-pity. Experiences, good or bad, are excellent teachers. They devise theories that are totally applicable to our daily lives; their results either caution us not to do same things, or to make improvement on aspects that need some tuning or overhauling.

They say that if a man or a woman approaches their midlife, they are suffering in a dilemma. Are they too old for the world? Have they done enough to make their lives and other lives better? I believe that I do have still much time to do whatever the LORD wants me to do; what the society needs me to do; and to do the things I want to do.

Although my life is a little bit crowded with worries, uncertainties and other negativity, there is still room for development, improvement, and progress. THERE IS HOPE IN LIVING notwithstanding the fact that WE ARE ALL DYING. Death and life are sisters — and they are twin. For us to have a better life, we need to die a little — you know, those little pains, sacrifices, humiliation, uncertainty, mistakes. If we have pass through it successfully, then we will enter rebirth, a new life. On the other hand, if we want to have a beautiful death (I do believe in one), you need to perfect the art of living. The art of living for me is to do the best that you can, to do big acts of kindness (if you would do random acts of kindness, make it sure that it would really make an impact on the lives of other people and that it would pave way to positive changes into your life), and to realize that everyday is worth living (and dying) for.

Now, it’s 12:05 A.M. (I have started this blog entry, six minutes ago), I am officially 31. I thank the LORD for giving things and making me experience things that would make my personality complete. HAPPY BIRTHDAY TO ME. Amen.

Larawan mula sa http://photos.macuha.com/tag/coins/

Malamig man ang hangin, hindi niya iyon dama. Tanging ang nararamdaman niya ang sigok ng kanyang sikmura.

Nagmamadali ang mga paa—umiiwas sa kanyang marusing na anyo.

“Naku! ‘ala akong pera!” singhal ng isang nilapitan niya habang nagbabayad ng pinamiling sarisaring laruan, baro at iba pang bagay, na sa isip niya, ay pawang pang-aginaldo.

Para siyang lasing na pasuray-suray na lumakad papalayo sa aleng ‘alang pera subalit mayroong pambili ng makukulay na laruan, damit at iba pang bagay na ikakahon at babalutan ng makulay ring palara. Nahihilo na siya. Ang huling kain niya ay noong nakaraang gabi. Nagkasya na lamang siya sa tubig at kapeng malamig na nabili niya sa karinderya sa isang sulok na iyon ng Quiapo, Maynila.

Nararamdaman niya ang tila suntok na nagmumula sa sulok ng kanyang munting sikmura. Ah! Hindi na niya ito matitiis. Kailangang makakain siya. Kailangang mawala ang pagkaliyong sumasaklob ngayon sa kanyang munting ulo. Kahit nagwawating-wating na ang paningin, nagisip siya.

Maliksi ang kanyang mata, nagsusuri sa bawat nagsasalimbayang paa at kamay, na nagmamadali sa pagsakay sa dyipni o dili naman kaya’y sa pagpapalipat-lipat sa mga puwesto ng kung anu-anong bilihin. Wala na ang kanyang isip sa kanyang tiyan kundi sa bagay na maaaring magbigay sa kanyang tiyan ng kaalwanan.

Parang kidlat, sinambilat niya ang munting bag ng ale.

“Magnanakaw! Tulong!” tili ng babaing bumasag sa ingay ng paligid, nagpasimula ng anasan, at nakapagpalingon sa mga nakayupyop sa sarisaring bagay na pagkakagastusan ngayong Pasko.

Binilisan niya ang mga hakbang, kaskas ng takbo. Narinig niya ang mga yabag sa likod niya, mga paang humahabol sa kanya. Binilisan pa niya ang takbo subalit talaga nga yatang maliit lamang ang kanyang mga hakbang.

“Blagag!” ang tunog ng pagkarate sa kanyang batok, na nakapagbigay sa kanya ng tila maagang pagsapit ng gabi. Sa paghalik ng kanyang munting katawan sa pasimano sa tapat ng Simbahan ng Santa Cruz, pumailanlang ang tinig ng koro na siyang nagpapaangat ng kaluluwa ng mga nasa misa:

“Kaya anak

Tayo ma’y nasa sabsaban

Tuloy pa rin ang pasko

Dahil ang pasko’y nasa ating puso

Wala naman ang pasko

Sa hamo’t keso de bola

O kay Santa Klaws

Ang diwa ng pasko

Ay sa sanggol na sinilang sa sabsaban

Katulad mo anak…”[1]

Larawan mula sa http://listentogrammie.blogspot.com

NANLILIMAHID pagkaminsan ang mukha ng Pasko. Marurusing na palad na nakalahad at naghihintay ng kalansing ng piso para kahit paano, may mailaman sa hungkag na tiyan at mabuhay nang kaunti ang aandap-andap na pag-asa ng isang Maligayang Pasko.

Ayon sa pinakahuling sarbey ng Social Weather Stations hinggil sa karalitaan at kagutuman, umabot mahigit 10 milyong pamilya ang sinasalat sa kabuhayan at 31.1 porsiyento ng populasyong Pilipino ang nakararanas ng gutom.

Katulad ng mag-asawang Jose at Maria noong gabi ng panganganak kay Jesus, gayundin naman ang milyun-milyon nating kababayang nagdiriwang ng kanilang Kapaskuhan na wala man lamang bubong sa kanilang ulunan. Ayon sa Urban Poor Associates, 3.1 milyon ang itinuturing na mga iskwater, o nakikisilong sa ilalim ng mga tulay, sa gilid ng estero, sa ilaim ng flyover, at nakikitirik sa lupaing hindi naman nila pag-aari. Ang niyuping mga lata, kahon ng prutas, tagpi-tagping sako, at inaanay na mga kahoy ang nagsisilbing suhay, atip at dingding ng kanilang tahanan. Sa marurusing na kubakob na ito, binubuo nila ang kanilang mga pangarap—para sa sarili at para sa kanilang mga anak na kadalasan, winasak ng pangamba at karahasang dulot ng demolisyon.

Ulila ang mukha ng Pasko. Sila ang mag-isang inaalagaan ang kanilang mga sarili dahil ang nagmamahal sa kanila’y malayo o hindi matagpuan, gaya ng mga desaparcedos o yaong biktima ng puwersahang pagkawala. Sila ang nangamatayan ng mga anak, magulang, kamag-anak, kakilala’t kaibigan dahil sa nagdaang mga sakuna at kapahamakan. Sila ang mga bilanggong walang dalaw o nalimutan na ng lipunan. Sila ang mga distiyero dahil sa sariling kagustuhan o sa kagagawan ng ilan. Sila ang mga nagpasyang tumawid ng dagat at liparin ang himpapawid para maghanapbuhay sa banyagang mga lupain—kaya masasabing dayuhan din ang mukha ng Pasko.

Maraming pagkakataong magatla at kulubot din pagkaminsan ang mukha ng Pasko. Sila ang matatandang nangangailangan ng ating kalinga, mga babaing balong naghahangad ng paglingap mula sa kanilang mga anak na tila nalimutan na ang kanilang inukol na panahon at lakas, pagmamahal at pagkalinga, noong sila’y mga musmos pa. Sila rin ang mga nangungulilang matanda sa mga tahanang paalagaan ng maygulang na inabandona o kusang ipinaampon ng kanilang mga anak dahil pabigat lamang ang tingin sa kanila.

Madalas ding bata ang mukha ng Pasko—mga bagong silang na sanggol, na dulot ay katuwaan sa kanilang mga magulang; mga batang nasa lansangan at namamalimos, nagpupumilit na aliwin sa disintunadong awit ang kanilang manlilimos; sila ang mga batang nasadlak sa maruruming gawain at inilagay sa limot ng isip ng lipunang sa kanila’y doon nagluklok.
Piso ang mukha ng Pasko. Kapuna-puna ang pagkalunod ng mga tao sa magagara at magagarbong regalo’t palamuting pampasko, mga damit na uso, at mamahaling mga pabango, mga kolorete at mga alahas na kumikinang, subalit dumuduro sa mga mata ng puso at isip ng maraming walang laman ang bulsa at tiyan.

Subalit ano nga bang talaga ang dapat na maging mukha ng Pasko? Mukhang nagmamahal at kumakalinga, mukha ng mga palad na handang gagapin ang isa pang palad na lipakin, magaspang at sugatan dahil sa karalitaan, mukhang may mga labing nakaguhit ang ngiting matamis at tunay para bigyang kasiyahan ang nalulungkot at nalulumbay, mukhang may mga bisig na handang alalayan ang mga nanghihina, nawawalan ng pag-asa at nanglulupaypay. Sa madaling salita, pagibig, pagmamahal, pagkalinga, pagdamay ang dapat na maging mga mukha ng Pasko. Bakit? Dahil ay kahulugan mismo ng Pasko ay wagas na pag-ibig… [Isinulat para sa PINAS Global Newspaper]

Uminog ang istorya sa buhay ni Satur, ang batang ipinanganak sa Sitio Maligaya, isang lugar ng mga iskuwater, malapit sa sementeryo’t dinadaluyan ng marumi at mabahong estero. Tag-ulan nang ipanganak si Satur, na naging sanhi ng kamatayan ng kanyang ina. Sa kanya ibinunton ni Braulio, ang kanyang ama, ang sisi sa pagkamatay ng kanyang inang si Belen, kaya ang nagkupkop at nagmahal sa kanya ay isang ‘Magdalena’ sa Sitio Maligaya—si Dolores na ina ng kababata ni Satur na si Julia.

Marami pang interesanteng karakter ang ipinakilala ng nobela ni Jacob: ang matandang magbubulok na nakilala sa kanyang nom de guerre na “Matang Lawin”, asenderong naging sundalo at kalauna’y naging gerilya sa ilalim ng Hukbalahap—Hukbong Bayan Laban sa Hapon at naging kumander ng HMB o Hukbong Mapagpalaya ng Bayan nang matapos ang digmaang Pilipino-Hapones. Nagtago si Matang Lawin sa awtoridad matapos na paslangin ang sundalong namuno sa pagsalakay sa kampong pinamumugaran ng kanilang grupo at ikinasawi ng kanyang si Delia, ang amasonang naglaan sa kanya ng di-makasariling pagmamahal.

Naririyan din ang mga kasamahang sepultorero ni Brauliong Lasenggo (naging taguri sa ama ni Satur dahil nalulong sa pag-inom dahil sa labis na kapighatian sa pagkamatay ng kabiyak) na sina Kiko at Bestre, ang ninong ng dalawang sanggol—nina Julia at Satur—na sina Doy, Badong at Turo, na pawang kilalang halang ang bituka’t takaw basag-ulo subalit mapatutunayan sa isang bahagi ng nobela na nag-aangkin ng mabuti at busilak na puso, partikular ang ugali ni Doy, na labis na umibig at nagbuwis pa ng buhay kay Dolores.

Sa totoo lamang, masalimuot ang tinahing kasaysayan ng nobela ni Jacob—ang karalitaang dulot ng inhustisya, ang kaipokrituhan ng ilang relihiyosong nabubuhay rin naman sa kasalanan (sa kaso ni Mrs. Sales, na kung isasalin sa Tagalog ay “pagbebenta o pagbibili” sapagkat ang kanyang negosyo’y pagkalakal ng laman ng mga babaing gipit at walang masulingan), ang pakikipagsabuwatan ng mga pulitiko sa kapitalista para gipitin ang mga manggagawa, at ang pakikibaka ng mga kakaning-itik (maralita) na pagka minsa’y dumudulo sa marahas at madugong pagganti at paggiit ng kanilang karapatan.

Bagaman mabigat ang inilalahad na tema ni Jacob (inhustisya sosyal, karalitaan, digmaan, kawalang kabanalan, atbp.), nagawa nitong magaang na dalhin ang kabuuan ng istorya sa paggamit ng ilang nakatatawang tagpo kagaya ng tudyuhan sa samahang pangmanggagawang TUNDO o Tunay na Unyonismo ng mga Demokratikong Organisasyon na nakatutuwang matatagpuan talaga sa Tundo. Bukod pa rito, naipakita ng nobelista sa mga mambabasa ang kahalagahan ng pagsusuring panlipunan para mamataan nila ang katotohanang ikinukubli ng kinang at samyo ng mga pangako (kagaya ng kaginhawahang dulot ng pagsandig sa malalakas na bansa gaya ng Estados Unidos ng Amerika), na sa bandang huli’y makikitang isang malaking kasinungalingan sapagkat ang pangakong tulong ay sisingilin sa pamamagitan ng pag-ubos sa likas na yaman ng bansa at pagsasamantala sa lakas-paggawa ng lokal na uring anakpawis.

Naipakita rin ni Jacob, na nakasaksi rin marahil sa nakapangingilabot na lagim na dulot ng giyera ang kawalang katuturan ng digmaang inilulunsad ng malalakas na bansa para makapagpalawak ng kapangyarihan, impluwensiya’t merkado—o modernong imperyalismo at ang kagyat na pagbabagong anyo nito, mula sa direktang pananakop patungong sa di-direktang pagkontrol sa politika, ekonomiya at lipunan ng isang bansa na kilala rin sa tawag na semikolonyalismo o neokolonyalismo.

Masasabing isang testamentong pangkasaysayan, bagaman nakaangkla sa isang senaryong kathang-isip lamang (fictional), ang nobela ni Jacob. Makikita at madarama ng mambabasa ang katalinuhan at sensibilidad ng awtor dahil sa masinop niyang pagpili ng mga salita, ang pagbabahagi ng ilang piraso ng kasaysayan ng bansa noong panahon ng Liberation (pagtapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig), at maging ang pangyayari noong panahon ng Batas Militar ni Marcos mula 1972 hanggang 1981.

Nabanggit na sa unang bahagi ng pagsusuring ito na hindi kailanman naluluma ang riyalidad na iniharap ni Jacob sa kanyang nobela. Ayon sa pinakahuling sarbey ng Social Weather Stations (SWS), napakarami pa rin ang naghihirap at nagugutom sa bansa (52% at 41%, ayon sa pagkakasunod, batay sa nabanggit na sarbey). Kabikabila ang pandarahas sa komunidad ng maralita gaya nang patuloy na nagaganap sa Sitio San Roque sa North Triangle sa Quezon City para bigyang laya ang pagtatayo ng edipisyo’t negosyong magdudulot daw ng kaunlaran sa mga mamamayan subalit sa katotohanan, hindi rin naman maaambunan kahit kaunti ang mahihirap ng yamang kinakamal ng mga tulad nina Henry Sy, John Gokongwei Jr. at Zobel de Ayala na nag-aagawan ngayon sa lugar na iyon na parang Sitio Maligaya rin.

Bagaman maraming optimistiko pa rin sa hayan ng ating mga kababayan, nasa +30 points ayon pa rin sa SWS, hindi nito maiaalis ang katotohanang ang taong 2012 ay taon ng kaseguruhan at oportunidad samantalang patuloy ang nagaganap na pagbasak ng dambuhalang kabuhayan ng mga bansa sa Europa, Estados Unidos at iba pa.

Ngunit kahig gayon, gaya ng naitala sa nasabing nobela, may pag-asa pa rin ang mga mamamayan at ang tunay na pagbabago sa kanilang buhay, kabuhayan at lipunan ay tunay nga namang nasasalalay sa kanilang mga kamay. Sila lamang ang tanging makatutubos sa kanikanilang mga sarili sa kuko ng pagsasamantala’t kabusabusan.

Hindi maitatatwang ang katotohanang panlipunan ngayon ang gustong ihatid ng mga gawa ni Carlo Gernale, isang batang pintor na nakabase ngayon sa lalawigan ng Kabite. 

Sa kanyang ika-8 pagtatanghal, gamit ang mga hayop bilang katuwang sa kanyang paglalarawan, makikita ang tunay na kalagayan ng ilang sektor sa lipunan na bagaman mayroong mahalagang papel na ginagampanan sa pagpapaunlad ng buong sosyedad ay patuloy namang nababalewala, inaapakan ang mga karapatan at hindi nakatatanggap nang sapat na gantimpala sa kanilang maghapon at magdamag na pagpapagal.

Intersente sa lahat ng kanyang gawa ang “Pangunahing Puwersa,” (48” x 36”, acrylic lacquer sa kambas), na naglalarawan sa kalagayan ng mga magsasaka na patuloy na nagugutom at hindi man lamang nakatitikim ng tunay na pagkalinga buhat sa institusyon at taong dapat ay nagmamahal sa kanila.

Gamit ang arketipo ng palaka (na nabubuhay sa langaw), kalabaw (na pangunahing simbolo ng hirap ng pagsasaka, bilang nag-iisang katuwang ng mga magbubukid sa kanilang araw-araw na paghohornal o paggawa sa bukid) at mga daga (na lagi’t laging nagagamit na sagisag ng marawal at mahirap na kalagayan sa kabuhayan), mararamdaman—at makikipagtitigan sa—ang sinumang tutunghay sa gawang sining ang tunay na lagay ng mga magsasaka sa Pilipinas—walang lupa, laging gutom, at api (pagkaminsa’y dinadahas pa nga kapag iginiit ang kanilang karapatan sa lupa). Ang pag-akyat o pag-igpaw sa pader, na kinapapaskilan ng salitang “private” ay ang simbolismo naman ng marubdob na pagnanasa ng mga magsasakang mapasakanila ang lupa, kahit pa sabihing buhay at dangal nila ang maging kapalit nito.

Wala nang iba pang pamamaraan, kundi ang makibaka at puwersahang igiit (na sinisimbolo ng mga bolong tangan ng mga hayop na bida sa modernong pabula ni Gernale), ang kanilang karapatan kung hindi’y walang mangyayari sa kanila—sabi nga, katulad ng mga alamang sa dagat, kapag nalukso sa kati’y agad na mamamatay. Kagaya nang nangyari sa Hacienda Luisita na kinailangan pang dumanak ang dugo bago tuluyang makamit (kung papalaring makamit nga) ang lupang matagal na nilang pinagyayaman.

May makapagpapabulaan ba sa katotohanan ng mga pabula ni Gernale? Sa abang palagay—wala. Nasa mukha ng telebisyon, nasa resulta ng mga sarbey, at nakakulapol sa mukha ng mga lansangan at pakiwal-kiwal na mga eskinita sa mga komunidad ng maralitang taga-lungsod, mga entresuwelo, mga pabrika’t mga kabukiran ang dungis ng karukhaan, gutom at kawalang katarungan. Subalit, sa kabila ng dilim ay mayroong pag-asang naaaninag. Sabi nga, hanggang tao ay tao, maaaring makamtan ang tuluyang pagkabilang bakod ng nasa laylayan ng lipunan patungo sa isang harding maliwanag, maaliwalas at kaaya-aya.

*Nailathala sa PINAS Global Newspaper, Disyembre 2011.