Write in such a way as that you can be readily understood by both the young and the old, by men as well as women, even by children…
- Ho Chi Minh[1]
BUNGAD-SABI. Minsan, nasabi ng isang batang makata na ibig niyang maniwalang ang tula ay hindi para sa nakararami, alalalong baga ay para sa malawak na masang sambayanan, dahil sa tayog ng diwang bitbit ng pinagkabit-kabit na salita na iniayos sa mga taludtod at saknong.
Marahil, totoo ito sa isang banda, sapagkat nakararaming Pilipino pa rin ang salat na salat sa kaalamang pang-akademya bunga na rin ng kawalang kakayahang makatuntong man lamang, o makatapos ng haiskul.[2] Malaking bahagi kasi ng populasyong Pilipino’y lublub na lublob pa rin sa karalitaan.[3]
Higit pang nakadagdag sa pasanin o hirap ng mga mambabasa para maunawaan ang lasa at anyo ng tula ang mga katuturan (meaning) na ibinigay ng mga talatinigan o diksiyunaryo at maging ng ilang encyclopædia sa sining na ito:
1. a composition in verse, especially one characterized by the use of heightened language and rhythm.[4]
2. A metrical composition; a composition in verse written in certain measures, whether in blank verse or in rhyme, and characterized by imagination and poetic diction; contradistinguished from prose; as, the poems of Homer or of Milton.[5]
3. a form of literary art in which language is used for its aesthetic and evocative qualities in addition to, or in lieu of, its apparent meaning.[6]
“Pinatayog na mga salita”, “komposisyong metrikal o mayroong sukat”, “tugma”, at kung anu-ano pang makukulay na salitang pilit idinamit sa tula: ang mga ito ang lalo pang nagbigay ng hiwaga o misteryo sa sining na ito, kung marami ang “takot” o “nangingilag” sa sining ng pagtula.
Kagagawan na rin marahil ng “pagmamataas” ng ilang makata kung kaya ang tula ay nananatili sa kamay ng iilan—hindi sa kamay ng masa na dapat sana ay patuloy na nagpapayaman sa mga ito dahil sa kanila naman talaga ito nagsimula.
♦♦♦
MAIKLING KASAYSAYAN NG PANULAANG PILIPINO. Sabi ng makata at dakilang lider obrerong si Gat. Amado V. Hernandez (Setyembre 13, 1903 – Marso 24, 1970), bahagi ng katutubong kultura ng mga Pilipino ang pagtula, hindi pa man lumulunsad ang dayuhang mananakop sa dalampasigan ng Pilipinas.[7]
Hindi malinaw kung kailan at kung paano nagsimulang tumula ang mga Pilipino. Basta’t ang pagkakasalaysay ng mga istoryador gaya ni Teodoro A. Agoncillo, halos lahat gawaing pampanitikan sa bansang Pilipinas, bago dumaong dito ang mga Kastila ay mayroong langkap na tula, partikular ang sa mga Tagalóg. Ang kanilang mga sabi, sawikain, bugtóng, suliranin, indulanin, talindaw, diyuna, kumintáng, dalít at umbay, tagumpáy, balikungkong, dupayanin at hiliraw, uyayi at hele, ihiman, tagulaylay, tigpasin, at kutang-kutang ay pawang tulang paawit kung bigkasin.[8] Mayroon na rin ang mga sinaunang Pilipino ng tulang relihiyoso o pang-relihiyon, na nababatay sa kanilang pamahii’t pananampalataya.[9] Bukod sa pasalitang panitikan (oral literature), mayroon din ang sinaunang mga Pilipino na nasusulat na panitikan, kabilang dito ang kanilang mga epiko at awit, na pawang mga tulang sinaliwan ng tugtugin.[10]
♦♦♦
PINAKA-“INA” NG SINING NG PANITIK. Dahil dito, maaaring sabihin na ang panulaan ang pinaka-ina ng panitikan, hindi lamang ng Pilipinas kundi maging ng ibang mga bansa. Gaya ng sabi ng dalubgurong Amerikanong si Michael Meyer,
Although no one can point to the precise origins of poetry, it is one of the most ancient of the arts, because it has existed ever since human beings discovered pleasure in language (Bagaman walang makatuturol sa tiyak na pinagmulan ng panulaan, [masasabing] isa ito sa pinakamatandang [uri o anyo] ng sining, dahil umiral na ito sa pagkakatuklas ng mga tao sa kasiyahang hatid ng wika).[11]
Ayon pa sa libreng encylopædia na Wikipedia, kung sining ng pagtula ang pag-uusapan, nauna pa ito kaysa sa kakayahan ng mga tao na magsulat at magbasa (literacy), [12] dahil karamihan ng tulay pasalaysay o epiko, ay pawang binibigkas lamang, at hindi nasusulat, gaya nang sa Pilipinas.[13]
♦♦♦
KOMUNAL, HINDI INDIBIDUWAL. Hindi gaya ng pagkakaunawa ng ilan, ang panulaang Pilipino at maging ang iba pang anyong pampanitikan sa Pilipinas, ay walang katangiang “mapag-isa” o indibiduwalista.
Sabi nga nina Panganiban, et al.,
Ang panitikang Pilipino ay pahayag na pasalita o pasulat na mga damdaming Pilipino hinggil sa pamumuhay, pag-uugaling panlipunan, paniniwalang pampulitika, at pananampalatayang niyakap ng mga Pilipino. (ang pahilig ay inilagay ng awtor.)[14]
Sa madali’t sabi, nagpapakita ng kolektibong damdamin, kaisipan at katutubong karunungan (folk wisdom of the race), ang mga kantahin at salaysaying Pilipino, na siyang pinakakatawan ng panulaang Pilipino, noong unang panahon.[15]
Paliwanag nga ni Meyer,
Thus, from its very beginnings, poetry has been associated with what has mattered most to people (Kung gayon, mula pa nang kanyang pasimula, iniuugnay na ang panulaan sa mga bagay na mahalaga sa mga tao o mamamayan.)[16]
Katulad din ng pagbibigay-diin ni Alberto S. Florentino sa kanyang sanaysay na nalathala noong 1964:
Literature is a social institution: It is created by the writer, who is a member of society. Its medium is language, which is social creation. It represents life, which is social reality. It is addressed to men who form a social body. It is centrally conditioned by social and other forces and it, in turn, exerts social influence. (Isang panlipunang insitusyon ang panitikan: Nilikha ito ng manunulat na kasapi ng lipunan. Ang gamit nitong padaluyan (medium) ay ang wika, na likha ng lipunan. Inihahain nito ang nagaganap sa buhay na siyang reyalidad ng lipunan. Hinubog ito, partikular, ng panlipunan at iba pang mga puwersa, na sa bandang huli, ang panitikan naman ay magbibigay ng kanyang impluwensiya sa lipunang kanyang pinagmulan.). (Isinuplay ng awtor ang italiko.)[17]
♦♦♦
ANG PAGDATAL NG INDIBIDUWALISTANG PANANAW SA PANULAAN AT SA PANITIKAN, SA KABUUAN. Walang malinaw na kasaysayan kung kailan nagsimula ang kaisipang indibiduwalista sa panitikan o maging sa sining sa kabuuan; subalit malinaw na naglalagos sa bawat aspeto ng buhay ng bawat tao ang anyong ito ng sinasabing “awtonomiya,” o pagsasarili.
Ang indibiduwalistang pananaw ay ang isa sa pinakamatingkad na reyalidad na nananalasa ngayon sa mundo ng sining at panitikan. Pag-amin ng anarkista at bohemyong manunulat na si Oscar Wilde,
“Art is individualism, and individualism is a disturbing and disintegrating force. There lies its immense value. For what it seeks is to disturb monotony of type, slavery of custom, tyranny of habit, and the reduction of man to the level of a machine.”[18]
Gayunman, malinaw na mayroong kinalaman ang kapital o ang pag-unlad sa gamit at moda ng produksiyon kung bakit nagkakaroon ng “pagkakahati-hati” sa kaisipan ng mga mamamayan na dati naman ay nag-iisip nang kolektibo.
Sabi ng Encyclopedia of Marxism,
The growth of individualism in the 18th century played a crucial role in further bolstering the development of bourgeois society upon which it had been founded, and the thorough breakdown of feudalism… In Tribal Society, individual consciousness is absent, and only begins to develop on the basis of a social division of labour and in particular, the emergence of private property… (Ang paglago ng indibiduwalismo sa ika-18 siglo ay mayroong mahalagang papel na ginampanan sa pagpapaunlad ng burgis na lipunan, na siyang pinag-ugatan nito at maging ng tuluyang pagbagsak ng piyudalismo… Sa Lipunang Tribo, hindi maaapuhap ang kaisipang indibiduwalista, at nagsimula lamang itong umunlad sa batayan ng dibisyong sosyal ng paggawa at sa partikular, sa pag-usbong ng pribadong pag-aari…) – sa awtor ang pagdiriin.[19]
♦♦♦
TULA AT LIPUNAN. Dahil ang indibiduwalismo ay kontra sa kagalingang panlahat, hindi ito ang dapat manaig sa utak at puso ng manunulat, bagaman ang gawaing pagsusulat ay isang gawaing suhetibo o nakadepende lamang sa indibiduwal na pag-iisip at damdamin.[20]
Ani Jose Ma. Sison, rebolusyonaryong makata at isa sa pinakamahahalagang Marxista sa daigdig, na bagaman mahalagang sangkap, na angat sa lahat, ang pagsusulat o panitikan, dapat na mabatid ng mga manunulat hindi ito hiwalay sa pulitika at pulitika, na bahagi naman ng kabuuang hibla ng lipunan.[21]
Kung kaya nga, sabi ni Amado V. Hernandez sa kanyang pambungad na sanaysay sa katipunan ng kanyang mga tula na pinamagatang, “Isang Dipang Langit,”
“Ang tula ay hindi pulos pangarap at salamisim. Di-pawang halimuyak, silahis, aliw-iw, taginting at alingayngay. May kagandahan din sa kapangitan, kung paanong ang brilyante’y nabuo sa sinapupunan ng maitim na karbon.”[22]
Pagbibigay-kahulugan ng makatang si Noel Sales Barcelona sa tinuran na ito ni Hernandez na,
…ang tula ay nararapat na tumalakay hindi lamang sa tamis ng pagmamahalan, kagandahan ng kalikasan, kirot ng kabiguan sa pag-ibig kundi dapat din nitong lamanin ang mapapait na karanasan ng mga tao sa isang lipunan.[23]
Pagpapalawig pa ni Barcelona,
Lahat ng sumikat na akda ay panlipunan, hindi pag-ibig sa pag-ibig lamang. Halos lahat ng tulang nakintal sa isip ng mga mambabasa, noon at ngayon ay hindi naman tula ng pag-ibig, pagsinta, takot—kundi mga tulang mabagsik na tumatalakay sa mga katotohanang umiiral sa lipunang Pilipino at nagpapaalaala sa mga pagpapahalagang unti-unti nating nalilimot dahil na rin sa ating pagkalulong sa kaisipang makadayuhan.[24]
Bagaman pinipilit ng ilan na ang tula ay dapat magtaglay lamang ng magagandang bagay, ng paglalambinga’t pag-iibigan, hindi ito ang minamarapat ngayon ng panahon. Ang tunay na halaga ng pagtula ay kaiba sa pagpapaalab lamang ng pag-ibig at paglibog kundi kung paano nakatutulay ang bawat taludtod at saknong sa malawak na sambayanang dating pinagmulan nito. Sabi nga ni Alexander Martin S. Remollino, progresibong makata at peryodista mula sa Laguna, Pilipinas,
Hindi na lamang ako tutula
kung ang ipatutula lamang ninyo sa akin
ay tungkol sa pagsasalubong ng mga titi at puki,
o tungkol sa tamis ng unang pagdadaupang-labi.
Hindi lang iyan ang katula-tula,
marami pa ang higit na katula-tula –
lalo na sa mga panahong ito
ng pamamayagpag ng mga kuto’t lintang
nagbabalatkayo bilang mararangal na tao.
At ayaw kong itong aking panulat
ay maging isang baril na walang bala,
kaya’t hindi na lamang ako tutula
kung ang ipatutula lamang ninyo sa akin
ay tungkol sa pagsasalubong ng mga titi at puki,
o tungkol sa tamis ng unang pagdadaupang-labi.[25]
Ano nga ba ang halaga ng tula? Sabi nga ng rebolusyonaryo at kritikong si Gelacio Guillermo,
Ano ba ang halaga ng tula sa lipunan? Ipinaliwanag na ito nina Lenin, Mao Zedong at ng makatang Aprikanong Aime Cesaire, at nitong huli’y ng Latinong Amerikanong manunulat na Eduardo Galeano, na nagwika: “Ang sabihing mababago ang realidad sa pamamagitan lamang ng panitikan ay isang kabaliwan o paghahambog. Sa palagay ko, isa ring kalokohan na itatwang nakakatulong ito sa pagbabago.”[26]
♦♦♦
PAGTULA: PAANO NGA BA MAGSISIMULA? Matapos ang pagtalakay na teoretikal hinggil sa kasaysayan ng tula at ang “gamit ng tula,” panahon naman pagtuunan ng pansin kung paano mo magagawa ang iyong piyesa.
Sa totoo lamang, walang madali o mahirap na paraan kung paano isulat ang isang tula. Walang eksaktong pormula o gabay kung paano mo ito sisimulan. Ang mahalaga, magsimula kang magsulat.
Paksa. Maraming maaaring paksain ang isang tula. Subalit gaya nang nabanggit na, hindi lamang ang pag-ibig at pagsinta, kalibugan at kagandahan ang karapat-dapat na pagtuunan ng pansin sa pagtula. Dahil kung gayon, sabi nga ni Jesus Manuel Santiago,
Kung ang tula ay isa lamang
pumpon ng mga salita,
nanaisin ko pang ako’y bigyan
ng isang taling kangkong
dili kaya’y isang bungkos
ng mga talbos ng kamote
na pinupol sa kung aling pusalian
o inumit sa bilao
ng kung sinong maggugulay,
pagkat ako’y nagugutom
at ang bituka’y walang ilong,
walang mata.
Malaon nang pinamanhid
ng dalita ang panlasa
kaya huwag,
mga pinagpipitaganang makata
ng bayan ko,
huwag ninyo akong alukin
ng mga taludtod
kung ang tula ay isa lamang
pumpon ng mga salita.[27]
Ibig sabihin, dapat ang paksain ng tula o anumang gawang pampanitikan o maging pang-sining man, ang tunggalian sa lipunang Pilipino.
Kagaya ng banggit ni Sison sa kanyang talumpati para sa pagtitipon ng U.P. Writer’s Club noong 1983:
Ang pinakamahalagang usapin at tunggalian sa lipunan ay nananawagang matukoy, mailahad, at malutas sa mga akdang pampanitikan. Ang sambayanan ay pinahihirapan ng mapaniil na pasismo—na mapait na bunga naman ng pyudalismo at dominasyon ng dayuhan—sa mabilis na lumalalang krisis pampulitika at pang-ekonomiya; at magiting silang nagbabalikwas upang igiit ang kanilang pambansa-demokratikong karapatan at ipaglaban ang kanilang kalayaan.[28]
Ibig sabihin, ang panawanga para sa mga makata ngayon ay ang isulat pakikibaka ng masang sambayanan, ang kanilang kaapiha’t tagumpay, habang patuloy namang inihahantad at nilalansag ang gawain ng mga nang-aapi, alalaong baga ang pangunahing mga kalaban ng sambayanan: ang mga burgesyang komprador (may-ari nang naglalakihang negosyong monopolyo), panginoong maylupa at ang Imperyalismong US na nagsisilbing “amo” nila.
Dapat ding mabatid ng isang nagbabalak na maging makata na ang tanging ang lipunan lamang at ang nakikibakang sambayanan ang tanging hindi mauubos na bukal ng mga ideya at insipirasyon sa pagkatha:
The life of the people (the masses) is always a mine of the raw materials that are crude, but most vital, rich and fundamental; they make all literature and art seem pallid by comparison; they provide literature and art with an inexhaustible source, their only source. They are the only source, for there can be no other.[29]
Tula ko’y para kanino – usapin ng ‘audience.’ Baka naman malito ka, at sabihin mong sino ang sambayanan o sino ang masa? Paliwanag ni Sison:
Kapag binabanggit ko ang sambayanan, ang tinutukoy ko ay ang masang anakpawis na manggagawa, magsasaka at iba pang demokratikong pwersa tulad ng petiburgesyang lungsod at pambansang burgesya.[30]
Sila, ang bumubuo sa 99 porsiyento ng populasyong Pilipinong pinagsasamantalahan ng mapagsamantalang uri—ang mga burgesyang komprador at panginoong maylupa, kasapakat ang imperyalistang amo nila.[31]
Para sa masa at hindi para sa sarili. Sabi nga ni Nadine Gordimer, pagsipi sa kanya ng makata, manunudling, peryodista at makabayang gurong si Rogelio L. Ordoñez,
“Hindi puwedeng sabihin kong ako’y isang manunulat lamang… at mga paksang tungkol lamang sa manunulat ang tatalakayin ko. Isa rin akong tao at kung basta na lamang inaagawan ng karapatan ang isang tao, basta na lamang ikinukulong, binibimbin sa kulungan nang walang kaukulang paglilitis at hindi pinalalaya ni ipinagsasakdal, dapat na mahigpit na tutulan ng sinuman ang bagay na ito.”[32]
Ibig sabihin, dapat nang iwaksi ang kaisipang indibiduwalista sa panitik at marapat napag-aralang isapi ang sarili sa malawak na pakikibaka ng aping sambayanan. Gaya nga ng pahayag ni V. I. Lenin, ang lider-rebolusyonaryo ng Rusya:
Literature cannot be a means of enriching individuals or groups: it cannot, in fact, be an individual undertaking, independent of the common cause of the proletariat…Literature must become part of the common cause of the proletariat, “a cog and a screw” of one single great Social-Democratic mechanism set in motion by the entire politically-conscious vanguard of the entire working class. Literature must become a component of organised, planned and integrated Social-Democratic Party work.[33]
♦♦♦
MAHALAGA ANG PAKIKISANGKOT. Gayunman, ang mahusay na pagsusulat ng tula o anumang akdang pampanitikan ay hindi lamang nasasalalay sa “pagkaalam” lamang sa paksa o “kumuha”lamang ng inspirasyon buhat sa sambayanan. Mahalaga ang tahasang pakikisangkot sa pakikibaka ng sambayanan, ang pakikimuhay sa masang anakpawis, at patuloy na pagsusuri sa kongkretong mga kalagayan ng lipunang Pilipino at maging sa pakikibalita sa nagaganap na pakikibaka ng iba pang inaaping mga mamamayan sa ibayong-dagat o sa buong mundo. Sa pamamagitan ng paglubog sa “batis ng inspirasyon ng makata,” hindi magtatagal ay magiging kaisa na siya ng batis na iyon at magiging madali ang pagdaloy ng tinta mula sa kanyang pluma—para sa sambayanan.[34]
♦♦♦
LUMA O BAGO? Sa usapin ng kung paano magsusulat, sinabi ni Mao Zedong, na maaaring sinaunang anyo ng panitikan para mapaglingkuran ang sambayanan. Paliwanag niya:
We should take over the rich legacy and the good traditions in literature and art that have been handed down from past ages in China and foreign countries, but the aim still to serve the masses of the people.[35]
Kaya, maaari nating gamitin ang tradisyunal o makabagong anyo ng panulaan para ilahad ang katotohanan tungkol sa nagaganap sa lipunan at sambayanang Pilipino, sa kasalukuyang naghaharing sistema. Maaari nating hubugin o bigyan ng bagong anyo ang iba’t ibang anyo ng tula (oda, awit, korido, atbp.) upang maging instrumentong pansining ng pagmumulat at paglilingkod sa masa.[36]
Katunayan, magandang hakbang ito upang madaling mapopularisa ang isang akda o gawang sining. Gayunman, dapat din namang isaalang-alang ang “pagtataas” ng kamalayan ng ating mambabasa—bilang pagbabalik ng pabor sa ating batis na iniinuman para matighaw ang ating pagkauhaw sa paglikha ng mga akda.[37] Pero, maaari rin namang gamitin ang makabagong mga anyo ng panulaan (free verse, atbp.).
Sa kabilang banda, pinakamahalagang sangkap pa rin, para makalikha ng magagandang akdang pampanitikan, ang malawak at makulay na imahinasyon. Sabi nga ni Sison:
Ngunit isang bagay lamang ang magkaroon ng wasto at progresibong kaisipan at pampulitikang pananaw. Ibang bagay din naman ang paglikha ng pinakamahusay na akdang pampanitikan. Ang husay sa pagsulat ay nangangailangan ng masining na imahinasyon. Napapaloob dito, hindi lamang ang isip, kundi ang natatanging kaisahan sa isip at damdamin; ang laman at anyo; ng paksa at estilo, at iba pa.[38]
FILIPINO O INGLES? Nagtatalo rin sa isip ng isang makata at manunulat kung saang wika dapat isulat ang kanyang akda. Mayroong payo si Sison ukol diyan:
Ang paggamit ng pambansang wika ay may mapagpasyang papel sa pagpapasigla kapwa sa paglikha ng proletaryadong panitikan at sa interes ng masa sa proletaryong akdang pampanitikan. Ito rin ang maghihiwalay sa sagad-sagaring maka-imperyalistang liberal at iba pang reaksiyunaryong malikhaing manunulat na nais magpanatili ng kanilang teoryang pampanitikan at panlasa na mula sa reaksyunaryong burges na mga aklat sa Ingles dulot na rin ng pangingibabaw ng kulturang US.[39]
Subalit huwag isipin ng mga nagsusulat sa Ingles na “binabalewala” ang kanilang kakayahan sa pagsulat o minamalasado ang kanilang pagiging makabayan. Sa kongkretong kalagayan ngayon ng panitikan at sa katangian din namang internasyunalista ng rebolusyonaryo o progresibong panitikan at sining, hindi isinasantabi ang pagsusulat sa Ingles—alang-alang sa mambabasang dayuhang hindi nakaiintindi ng Filipino. Datapwa, higit na dapat mahalagahin ang wikang sarili dahil ito ang siyang bigkis nating lahat tungo sa pagkakaisa.
♦♦♦
HULING TALA. Masalimuot, masakit at mahabang proseso ang paghuhubog ng akdang pampanitikan na mayroong panlipunang halaga. Gayunman, kapag ang iyong mga akda ay naisanib sa apoy ng dagat ng kaisipang bayan, isa iyong karangalang higit pa sa bigay ng Palanca, SEAWrite at Pulitzers.
♦♦♦
Hakbang-hakbang na pamamaraan sa pagsulat ng inyong unang akda:
- Magbulay-bulay o maglimi (meditate) sa paksang ibig ninyong sulatin. (Hal. Extrajudicial killings, repormang agraryo, etc.). Kasama sa prosesong ito ang pag-alam sa mga tiyak na datos o impormasyon hinggil sa paksa (estadistika, mga pangalan, eksaktong tala ng pangyayari, salaysay, atbp.)
- Sa daloy ng kaisipan, isulat ang tula. Hayaan munang bumukal sa isip ang diwa ng tula at ipasa ito sa papel.
- Basahing muli ang isinulat. Limiin kung tama ba ang ginamit na mga salita, talinghaga o paghahalintulad. Ang tula ay gaya nang tubig; dapat itong dumaloy nang walang sagka, malaya at madulas para na rin sa kapakanan ng mambabasa.
- Sundin ang payo ni Ho Chi Minh at Mao Zedong sa pagtula—pagaangin ang mabibigat na paksa; gamitin ang wika ng masa; subalit huwag silang gawing hangal, katawa-tawa, imoral o napakababa. Itaas ang kanilang kamalayan habang ikaw rin naman, bilang makata, ay nagpapatayog at nagpapanday ng iyong sining para sa kanila.
- Huwag kang matakot sa puna. Kung paanong ang malulubhang sakit ay kailangan ng pagbubusbos (surgery) gayundin ang akdang pampanitikan.
- Gumawa ng sariling estilo, sa malaon.
- Gawing kasiya-siya ang pagsusulat sa pamamagitan ng laging paghugot ng inspirasyon mula sa batis ng mga inspirasyon: ang masa.
TALASANGGUNIAN:
______________. “Paano makikilala an bumubuo sa sambayanang Pilipino?” Maikling Kurso sa Lipunan at Rebolusyong Pilipino, (Luzon: Palimbagang Sentral), 2000.
“Poem,” Accurate & Reliable Dictionary, A free English-English Online Dictionary (2010). http://ardictionary.com/Poem/8230 (accessed August 22, 2010).
Agoncillo, Teodoro A. History of the Filipino People, 8th Ed., Quezon City: GaroTech Books, Inc., 1990.
Alliance of Concerned Teachers. “Ang Kasalukuyang Krisis sa Edukasyon at ang Ating Kampanya,” April 22, 2007. http://www.actphils.com/2007//educsit; (accessed August 22, 2010)
Barcelona, Noel S. Ngayong National Poetry Month: Ang Tula at Lipunan, (Electronic Version) PINAS: The Filipino’s Newspaper, Pasig City: Swara Sug Media Corp., March 29, 2010. http://www.pinasglobal.com/2/2010/03/lathalain/ngayong-%E2%80%98national-poetry-month%E2%80%99-ang-tula-at-lipunan/. (Accessed August 22, 2010)
Florentino, Alberto S.,“Social Comment in Theater,” in Literature and Society: A Symposium on the Relation of Literature to Social Change Manila: Alberto S. Florentino, publisher, 1964
Gordimer, Nadine. As cited by Rogelio L. Ordoñez, in Noel Sales Barcelona’s essay, “Ngayong National Poetry Month: Ang Tula at Lipunan,” published in PINAS: The Filipino’s Global Newspaper, Marso 29, 2010. http://www.pinasglobal.com/2/2010/03/lathalain/ngayong-%E2%80%98national-poetry-month%E2%80%99-ang-tula-at-lipunan/ (accessed August 22, 2010)
Guillermo, Gelacio. “Ibahin ang Paksa? Ang Kasalukuyang Panulaang Makabayan sa Panahon ng Krisis at Rebolusyon,” a paper read in “Asintado: Ang Makata sa Panahon ng Krisis” Bulwagang Rizal, U.P. Faculty Center, on November 18, 2005. Bulatlat Newsweekly Magazine, Vol. V No. 44, (Quezon City: Alipato Publishing, Inc.); http://bulatlat.com/news/5-44/5-44-paksa.htm (accessed August 22, 2010)
Hernandez, Amado V. Isang Dipang Langit: Katipunan ng mga tula ni Amado V. Hernandez. Quezon City: Ken, Inc., 1996.
Ho Chi Minh. Ho Chi Minh Quotes, BrainyMedia.com (2010), http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/h/hochiminh162586.html (accessed August 22, 2010).
Lenin, V. I., Party Organisation and Party Literature (1905), Marxists Internet Archive Edition, 2001. http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1905/nov/13.htm (accessed, August 22, 2010)
Mao Zedong, “Talks at the Yenan Forum on Literature and Art,” from the Selected Works of Mao Tse-tung (Peking (Beijing): Foreign Languages Press), 1967*
Meyer, Michael S. The Bedford Introducation to Literature, Boston, MA: Bedford Books of St. Martin’s Press, 1990.
Panganiban, Jose Villa, Consuelo Torres Panganiban & Genoveva Edroza-Matute. Panitikan ng Pilipinas (Quezon City: Bede’s Publishing House, Inc.), 1982.
Remollino, Alexander Martin S. “Hindi na Lamang Ako Tutula,” Kilometer 64 Multiply Site, December 10, 2008. http://kilometer64.multiply.com/journal/item/68/Hindi_Na_Lamang_Ako_Tutula (accessed August 22, 2010)
Santiago, Jesus Manuel, “Kung ang Tula ay Isa Lamang,” 1976; as cited by Alexander Martin S. Remollino, in his essay titled “ANG DIYALEKTIKANG HINDI NAMAN DIYALEKTIKA NG ANYO AT NILALAMAN SA PANULAAN”, November 13, 2009, http://ourthoughtsarefree.blogspot.com/2004/09/ang-diyalektikang-hindi-naman.html. (accessed August 22, 2010)
Sison, Jose Ma. S. “Panitikan at Paninindigan,” Ulos, August 1999 (ARMAS).
Wikipedia contributors, “Poetry,” Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poetry&oldid=380062918 (accessed August 22, 2010).
Wikipedia contributors, “History of poetry,” Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_poetry&oldid=361170098 (accessed August 22, 2010).
Wilde, Oscar. “The Soul of Man under Socialism,” (libcom.org, 2007), http://libcom.org/library/soul-of-man-under-socialism-oscar-wilde (Accessed August 22, 2010)
[1] “Ho Chi Minh Quotes,” BrainyMedia.com (2010), http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/h/hochiminh162586.html (accessed August 22, 2010)
[2] Batay sa datos ng Alliance of Concerned Teachers (ACT) – Philippines, na ibinatay rin sa impormasyong nakalap mula sa Department of Education (DepEd), sa 100 batang Pilipinong papasok sa unang baitang sa elementarya: 66 ang magtatapos ng Grade 6; 58 ang tutuloy sa high school; 43 ang magtatapos ng high school; 23 ang tutuloy sa kolehiyo; 14 ang magtatapos ng kolehiyo. (“Ang Kasalukuyang Krisis sa Edukasyon at ang Ating Kampanya,” ng Alliance of Concerned Teachers, Abril 22, 2007; http://www.actphils.com/2007//educsit; accessed August 22, 2010)
[3] Inulat ng Ibon Foundation, Inc. – isang indipendiyenteng ahensiyang pampananaliksik na 66 porsiyento ng populasyong Pilipino ay maralita. (Mula sa Vital Signs – Poverty, 2010) http://ibon.org/ibon_vitalsigns.php?page=poverty; accessed August 22, 2010)
[4] Random House Webster’s Dictionary, 4th (Edition. New York: Ballantine Books, 2001), p. 553
[5] “Poem,” Accurate & Reliable Dictionary, A free English-English Online Dictionary (2010). http://ardictionary.com/Poem/8230 (accessed August 22, 2010)
[6] “Poetry,” Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poetry&oldid=380062918 (accessed August 22, 2010).
[7] Amadon V. Hernandez. “Ilang Sariling Palagay,” mula sa Isang Dipang Langit: Katipunan ng mga tula ni Amado V. Hernandez (Quezon City: Ken Incorporated, 1996), p. ii.
[8] Teodoro A. Agoncillo, The History of the Filipino People, (Quezon City: GaroTech Books, Inc., 1990), p.
[9] J. Villa Panganiban, C. T. Panganiban & G. E. Matute, Panitikan ng Pilipinas (Quezon City: Bede’s Publishing House, Inc., 1982), pp. 9 – 10
[10] Amado Guerrero, Philippine Society and Revoluion, 4th ed. (Oakland, CA: International Association of Filipino Patriots, 1979), p. 5; Agoncillo, 57.
[11] Michael Meyer, “The Pleasure of Words,” from The Bedford Introduction to Literature, 2nd ed. (Boston, MA: Bedford Books of St. Martin’s Press, 1990), p. 496
[12] Wikipedia contributors, “History of poetry,” Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_poetry&oldid=361170098 (accessed August 22, 2010).
[13] Agoncillo, p. 57
[14] Panganiban, et al., p. 3
[15] Agoncillo, p. 58
[16] Michael Meyer, p. 497
[17] Alberto S. Florentino, “Social Comment in Theater,” in Literature and Society: A Symposium on the Relation of Literature to Social Change (Manila: Alberto S. Florentino, publisher, 1964), pp. 55 – 56
[18] Oscar Wilde, “The Soul of Man under Socialism,” (libcom.org, 2007), http://libcom.org/library/soul-of-man-under-socialism-oscar-wilde (Accessed August 22, 2010)
[19] “Indvidualism,” Glossary of Terms, Encyclopedia of Marxism (1999, revised 2008), http://www.marxists.org/glossary/terms/i/n.htm (accessed August 22, 2010)
[20] Jose Ma. Sison, “Panitikan at Paninindigan,” Ulos (Artista at Manunulat para sa Sambayanan (ARMAS), Agosto 1999), Philippines, p. 80
[21] Ibid.
[22] Hernandez, p. ii.
[23] Noel S. Barcelona, Ngayong National Poetry Month: Ang Tula at Lipunan, (Electronic Version) PINAS: The Filipino’s Newspaper, Pasig City: Swara Sug Media Corp., March 29, 2010. http://www.pinasglobal.com/2/2010/03/lathalain/ngayong-%E2%80%98national-poetry-month%E2%80%99-ang-tula-at-lipunan/. (Accessed August 22, 2010)
[24] Ibid.
[25] Alexander Martin S. Remollino, “Hindi na Lamang Ako Tutula,” Kilometer 64 Multiply Site, December 10, 2008. http://kilometer64.multiply.com/journal/item/68/Hindi_Na_Lamang_Ako_Tutula (accessed August 22, 2010)
[26] Gelacio Guillermo, Ibahin ang Paksa? Ang Kasalukuyang Panulaang Makabayan sa Panahon ng Krisis at Rebolusyon (Binasa noong 18 Nobyembre 2005 sa “Asintado: Ang Makata sa Panahon ng Krisis” sa Bulwagang Rizal, U.P. Faculty Center. Inisponsor ang simposyum ng KM64), Bulatlat Online Newsweekly Magazine Vol. 5, No. 44, Quezon City: Alipato Publications, Inc.; http://bulatlat.com/news/5-44/5-44-paksa.htm. (accessed August 22, 2010)
[27] Jesus Manuel Santiago, “Kung ang Tula ay Isa Lamang,” 1976; sinipi ni Remollino, sa kanyang sanaysay na “ANG DIYALEKTIKANG HINDI NAMAN DIYALEKTIKA NG ANYO AT NILALAMAN SA PANULAAN”, Nob. 13, 2009, http://ourthoughtsarefree.blogspot.com/2004/09/ang-diyalektikang-hindi-naman.html. (accessed August 22, 2010)
[28] Sison, p. 78
[29] Mao, p. 13
[30] Sison, p. 78.
[31] “Paano makikilala an bumubuo sa sambayanang Pilipino?” mula sa Maikling Kurso sa Lipunan at Rebolusyong Pilipino, (Luzon: Palimbagang Sentral, 2000) pp. 108 – 109
[32] Nadine Gordimer, pagsipi ni Barcelona kay Ordoñez, sa kanyang sanaysay na lumabas sa PINAS: The Filipino’s Global Newspaper, Marso 29, 2010. http://www.pinasglobal.com/2/2010/03/lathalain/ngayong-%E2%80%98national-poetry-month%E2%80%99-ang-tula-at-lipunan/. (accessed August 22, 2010)
[33] V. I. Lenin, Party Organisation and Party Literature (1905), Marxists Internet Archive Edition, 2001. http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1905/nov/13.htm (accessed, August 22, 2010)
[34] Ibid., p. 11.
[35] Mao Zedong, “Talks at the Yenan Forum on Literature and Art,” May 2, 1942, p. 9
[36] Ibid.
[37] Ibid.
[38] Sison, p. 79
[39] Ibid., 82
* The copy that the author has is an undated copy and no publication info. For safety, the author had included in the Bibliography the English Translation of Mao’s Collected Works, published by the Foreign Language Press in Peking, now Beijing, China.
